Coğrafi işaretli ürün · Ankara
Ankara’nın Ayaş ilçesinde yerel tohum ve fidelerden yetiştirilir. İnce kabuklu, iri ve çok suludur; donuk pembe-kırmızı meyvesi hafif tuzlu ve limonsu aromaya sahiptir.
Avrupa BirliğiAB tescilli · PDOTescil tarihi · 19 Aralık 2023Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Ayaş Domatesi nedir?
Ayaş Domatesi, Ankara ili Ayaş ilçesinde yerel ekotipte tohum ve fideler kullanılarak yetiştirilen, ince kabuklu ve çok sulu bir domatestir.
Ayırt edici özellikleri
Ayaş ilçesinde 1960’lı yıllardan itibaren Ayaş Domatesi yetiştirilmektedir.
Domatesin dış yüzeyinde, dilim dilim gözükmesini sağlayan çukurlar bulunur.
Ayaş Domatesi sert yapılı değildir ve parmakla dokunulduğunda yüzeyi çöker.
Ayaş Domatesinin yaklaşık 5,916 mg/100 g’lık likopen içeriği, ayırt edici özelliklerindendir.
Ayaş Domatesinin fiziksel ve kimyasal özellikleri Rakım 910 m’dir.
En düşük sıcaklık ortalaması 0,5°C ile ocak ayına ve en yüksek sıcaklık ortalaması ise 22,2 °C ile temmuz ve ağustos aylarına aittir.
Ayaş Domatesi açık tozlaşır ve geç gelişim gösterir.
İri, etli ve pembe-kırmızı meyve
Ayaş Domatesi iri yapılı ve oldukça etli olup 250–300 g ağırlığındadır, donuk pembe-kırmızı renk tonuna sahiptir.
Asit oranının yüksek olması nedeniyle hafif tuzlu ve limonsu aromaya sahiptir.
Renk maddeleri ve dolayısıyla likopen bu sıcaklıkta da en iyi şekilde sentezlenir.
Kırağı görünümü ve yerel bitki yapısı
Ayaş Domatesinin en önemli fiziksel özelliklerinden biri, ikiye ayrıldığında meyve etindeki kırağı şeklindeki beyazlıktır.
Hunter Renk Değeri (en az-en çok) *a 14,0–17,0 *b 8,0–12,0 Ayaş Domatesinin meyve şekli ve yapısı, coğrafi sınırda nesilden nesile aktarılan yerel tohum ve fidelere bağlıdır.
Bitki boyu yaklaşık 120 cm olup geç sezon gelişme gösterir.
Domatesin yapraklarının üzeri gövdede olduğu gibi domates kokusu veren tüylerle kaplıdır.
Ayaş Domatesinde yapraklar bileşik yaprak şeklindedir.
Bölgede güneşlenme fazla olmasına rağmen Ayaş Domatesinin yaprak ayası büyük ve yapraklarının bol olması nedeniyle meyvelerde güneş yanığı oluşmaz.
Domates çiçek tozları 10ºC ve daha yukarı derecelerde istenilen şekilde çimlenerek döllenme yapılabilir ve sıcaklık 15 ºC’nin altına düştüğünde meyve bağlama yüzdesi azalır.
Düşük sıcaklıkta polen tozu çok az oluşur, kısmi döllenen şekilsiz meyveler meydana gelir.
Sıcaklık 17°C’nin üzerinde çıktığında çiçeklenme başlar ve meyve 25 gün sonra gelişir.
Üreticilerin seyrek dikim yapması ise hava dolaşımı ve meyvelerin güneş almasını sağlayarak verimi ve dolayısıyla meyve büyüklüğünü arttırır.
Salkım halindeki sarı çiçekler
Çiçekler sarı renkli ve genellikle salkım şeklindedir.
Tablo-1: Fiziksel ve kimyasal özellikler
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan fiziksel ve kimyasal özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan fiziksel ve kimyasal özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Ayaş Domatesinin fiziksel ve kimyasal özellikleri | Ölçüt | Değer |
|---|---|---|
| Suda Çözünür Kuru Madde (briks) | En az 4,20 | |
| pH Değeri | 4,20-4,70 | |
| Toplam Asitlik (%Sitrik Asit) | En az %0,40 | |
| Hunter Renk Değeri (en az-en çok) | *L | 28,0-29,0 |
| *a | 14,0-17,0 | |
| *b | 8,0-12,0 |
Ayaş Domatesi Nasıl Yetiştirilir?
Nisanda toprak hazırlığı
Ekim alanı önceden sürülerek ve toprağının havalanması sağlanır. Bu işlem genellikle nisan ayında yapılır.
Mayısta fide dikimi ve çapalama
Ayaş Domatesi fideleri kotiledon yapraklardan sonra 2,5 yaprak olunca (yaklaşık 5–10 cm) dikime hazırdır. Fide dikimleri makine ve elle olmak üzere iki şekilde de yapılabilir. Ayaş Domatesinde fide dikimi 1 Mayıs itibari ile başlar ve mayısın sonuna kadar dikim yapılır. Fideler sofralık domates için 50–60 cm, ürün sanayiye verilecekse 25–30 cm sıra üzeri aralık olacak ve iki sıra arasında 1,8–2,0 m mesafe bulunacak şekilde ekilir.
İlk çapa dikimden 15 gün sonra, ikinci çapa ise birinci aydan sonra yapılır. Eğer arazi fazla otlu ise Çapa da yapılabilir.
Damla sulama
Damla sulama tercih edilmesi durumunda haftada bir 12 saat süreyle damla sulama yapılır.
Toprak analizine göre gübreleme
Eğer gübre verilecekse toprak analizi yapıldıktan sonra verilir. Gerekli görülürse çiçeklenmeyi artırmak için mono amonyum fosfat, meyveler oluşmaya başladıktan sonra ise potasyum verilebilir.
Ağustos–kasım hasadı
Hasat ağustos ayı başında başlar, kasım ayına kadar devam eder.
Fideden hasada olgunlaşma süresi
Domatesler, açık alanda fide dikiminden hasada kadar 60–80 günlük bir zamanda hasat olgunluğuna gelir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Yaprak özelliği dar ve bitki türü olarak toprağa oturan (bodur) yapıdadır. Ayaş’ta kara ikliminin tipik özellikleri görülmekte olup kışları soğuk, yaz ayları sıcak ve kurak geçer. Yıllık ortalama sıcaklık 11,4°C, ortalama bağıl nem %54’tür. En yüksek yağış 57,2 mm ile aralık ayında ve en düşük yağış ise 9,6 mm ile ağustos ayında düşer. Ayaş ilçesi iklimi meyve gelişimi için en uygun koşulları sağlar.
Polen çimlenmesi ve meyve bağlama için en uygun sıcaklık 18–26°C, %50–80 hava oransal nemidir.
Meyve olgunlaşma sürecinde de sıcaklık 18–26°C arasında olmalıdır.
Nasıl sunulur ve kullanılır?
Meyve avuç içine alınarak, sapı etrafında hafifçe döndürülmek suretiyle zedelenmeden koparılarak hasat yapılır.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Avrupa Birliği tescili
Ayaş Domatesi, Avrupa Birliği’nde Korunmuş Menşe Adı (PDO) kapsamında tescillidir. Resmî tescil kaydında 2023/2665 sayılı düzenleme ve 19 Aralık 2023 tarihi yer alır.
Türkiye’deki coğrafi işaretin tescil ettireni Ayaş Ziraat Odası olarak sicilde yer alır.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1236 tescil numaralı Ayaş Domatesi menşe adı olarak 5 Ekim 2022 tarihinde tescil edilmiştir. Ayaş Domatesi ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Ayaş Domatesi ibaresi ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Türkiye tarafından 2023-01-09 tarihinde PDO-TR-02883 dosya numarasıyla yapılan AB başvurusu 2023-08-04 tarihinde yayımlanmış; ürün 2023-12-19 tarihli 2023/2665 sayılı düzenlemeyle Korunmuş Menşe Adı (PDO) olarak tescil edilmiştir.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Ayaş Ziraat Odasının koordinatörlüğünde ve Ayaş Ziraat Odası, Ayaş Belediyesi, Ayaş İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Ankara Üniversitesi Gıda Güvenliği Enstitüsünden konuda uzman en az birer kişinin katılımı ile oluşturulan ve en az üç kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetim mercii denetimlerini yılda bir kez düzenli olarak, ihtiyaç duyduğu ve/veya şikâyet halinde her zaman gerçekleştirir.
Denetime ilişkin raporlar Ayaş Ziraat Odası tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna her yıl düzenli olarak gönderilir. Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir. Ayaş Domatesinin Ayaş Ziraat Odası ve Ayaş İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğüne kayıtlı üreticiler tarafından coğrafi sınır içinde üretilmesi. Ayaş Domatesinin yerel ekotipte tohumdan üretilmesi. Ayaş Domatesinin fiziksel özelliklere ve gerekli durumlarda da kimyasal özelliklere uygunluğu.
Özellikle ekim mesafeleri olmak üzere üretim metoduna uygunluğu. Ayaş Domatesi ibaresinin ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
