Coğrafi işaretli ürün · Ankara
Nallıhan’da üretilen üç boyutlu iğne oyası, ip bükme tekniği ve bağımsız köküyle ayırt edilir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Nallıhan İğne Oyası nedir?
Nallıhan İğne Oyası, iğneyle farklı biçimlerde veya düğümlü ilmekler oluşturulup bu ilmeklerin birleştirilmesiyle yapılan üç boyutlu bir el işidir. Takı ve süsleme amacıyla kullanılan bu el sanatı, ipek ya da sentetik iplikle yapılabilir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
İp bükme tekniği ve sert duruş
Nallıhan İğne Oyasında ip bükme tekniği kullanılır; bu yöntem, oyaların ayrı motifler halinde aksesuar olarak ya da örtü üzerine ayrı kök biçiminde monte edilmesine imkân verir. Bükülmüş ip, oyaya sert bir duruş kazandırır ve şekil vermek için tel veya misina ipi kullanımını gereksiz kılar. Ürünün doğal hâlinin korunması için sertleştirici kimyasal madde kullanılmaz; bu yapının yıkamaya dayanıklılığa katkı sağladığı belirtilir.
Bağımsız kök ve sonradan ekleme
Nallıhan İğne Oyasının kökü tülbent veya kumaş üzerinde yapılmaz; örtüye uygulanacak motifler zincir ya da kök üzerinde hazırlanarak sonradan eklenir. Kendi köküne sahip olması, oyanın kumaştan bağımsız kullanılabilmesini ve örtü eskidiğinde sökülerek başka bir örtüye dikilebilmesini sağlar.
Motif repertuvarı
Yapımda genellikle meyve, yaprak ve özel çiçekler gibi bitkisel motifler uygulanır. Kelebek gibi figür motifleri, çapkın bıyığı ve saray süpürgesi gibi sembolik motifler, sepet ve çanta gibi nesnel motifler ile geometrik desenler de kullanılır. Üreticinin yaratıcılığına bağlı olarak bu motif gruplarının dışında farklı desenler de oluşturulabilir.
Üretim nasıl yapılır?
İpliğin bükülmesi
Üretim ipek veya sentetik iplikle yürütülür ve temel aşamaların ilkini ip bükme oluşturur. Makineyle bükmede ip, hareketine izin verecek biçimde sabit iğne veya kancaya takılır; açık ucuna düğüm atılarak bir ucu sol işaret parmağına, diğer ucu ip bükme makinesine bağlanır. Makineyle sola, yani içe doğru bükme yapılırken eller ileri geri hareket ettirilir ve bu hareket 35–40 defa tekrarlanır. Sola bükme tamamlanınca iki uç birleştirilerek sağa bükmeye geçilir; işlem sonunda bükülmüş ip kancadan çıkarılır ve iki uç çekilip parmaklarla çatlatılarak ip kaynaştırılır.
Geleneksel bükme seçeneği
Nallıhan’da asıl kullanılan yöntem makineyle ip bükmedir; makine bulunmadığında eski yöntemlerle de bükme yapılabilir. Eski yöntemde ip, ayak parmağına takılan veya çoraba batırılan iğnenin çevresine dolanır; önce sola, ardından iki uç birlikte tutularak sağa bükülür. İp iki yana çekilerek çatlatılıp düzgünleştirilir, ardından iğneye geçirilerek oyacılık için hazırlanır.
Kökün hazırlanması
Oya tülbent veya örtü için hazırlanacaksa ip bükmeden sonra kök çekme aşamasına geçilir; kök, örtü veya yemeniden bağımsız hazırlanır ve istenirse sonradan eklenir. Kök çekmede firkete, 18 numara çelik tığ ile ipek ya da sentetik iplik kullanılır. Kullanılacak ip önce iki, sonra üç kat yapılır; üçüncü kat diğer iki ipin arasından geçirilerek uzatılır ve bu üç katlı ip hazırlama tekniği karga bağırsağı olarak adlandırılır. Üç katlı ip sol işaret parmağına sarılır ve tığla zincir çekilir; başlangıçta üç zincir çekilip son zincir uzatılarak firketeye takılır, ardından iki zincirlik tekrarlarla işlem sürdürülür. Kök yapımında zincir ilmekleri uzatılıp firketeye takılır ve 10–15 cm aralıklarla bacaklar yapılır; kökün toplam uzunluğu 3,5–4 m'dir. Bacak yapımında yaklaşık on–on iki zincir çekilir; sayı motif özelliğine göre değişir, tığ dördüncü zincirden batırılarak sık iğneyle dibe dönülür ve motife göre gerekli sayıda bacak hazırlanır.
Motiflerin işlenmesi
Motif oluşturma, motiflerin üzerinde çalışıldığı bacaklar üzerinde yürütülür; bacaklar kökün parçasıdır. Bükülmüş iplik uçları iğneye geçirilmeden önce balmumuna sürülür; bacağın ucundaki ip de iğneye çift kat dolanarak güçlendirilir. İğne ilk batırılan noktanın soluna batırılır, iplikler iki ilmek oluşturacak biçimde geçirilir ve sağ taraftaki ilmeğe küçük ilmekler atılır. Her basamakta iki kenara birer fazla ilmek eklenerek motif genişletilir; yeterli genişliğe ulaşıldığında ise motif biçimine göre ilmekler azaltılıp artırılır.
Nallıhan’la bağı nedir?
Tarihî İpek Yolu üzerinde yer alan Nallıhan’da iğne oyası üretimi ve kullanımı yaygındır; ipek kullanımının yaygınlaşmasıyla gelişen oyacılıkta yöreye özgü teknikler oluşmuştur. İlçedeki üreticilerin geliştirdiği ustalık ve teknikler nesilden nesile aktarılmış, bu birikim Nallıhan İğne Oyalarının karakterine yansımıştır.
Coğrafi sınır Ankara iline bağlı Nallıhan ilçesidir. Kullanılan malzemelerin ilçeden temin edilmesi zorunlu değildir; ancak üretimin bütün aşamalarının Nallıhan ilçesinde gerçekleşmesi gerekir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Nallıhan İğne Oyası, mahreç işareti olarak 15 Şubat 2018 tarihinde 325 numarayla tescil edilmiştir. Coğrafi işaret, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında 6 Kasım 2015 tarihinden itibaren korunmaktadır. Tescilli ürünün kullanım biçimi markalamadır.
Tescile uygunluk denetimi için Nallıhan Kalkınma Vakfı koordinasyonunda beş kişilik bir denetim komisyonu oluşturulmuştur. Komisyonda Nallıhan Halk Eğitim Merkezinden bir usta öğretici, Nallıhan Turizm Gönüllüleri Derneğinden iki kişi, Nal-ETİK Kooperatifinden bir kişi ve Han-İpek Kooperatifinden bir kişi yer alır. Denetimde, kökün tülbent veya kumaştan bağımsız hazırlanması, ipin bükülmüş olması ve ürünü sertleştirmek için kimyasal madde ya da tel veya misina gibi harici malzeme kullanılmaması kontrol edilir.
Denetimler yılda en az iki kez ve tüketici şikâyeti üzerine her zaman yapılır; sonuçta denetim raporu hazırlanır. Denetim komisyonu, denetimin gerçekleştirilmesi sırasında kamu veya özel kuruluşlardan ya da uzman gerçek ve tüzel kişilerden yararlanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim komisyonu, coğrafi işaret haklarının korunmasında hukuki süreçleri yürütür.