Kahta Bademi

Yetiştiricilik ve üretim nasıl yapılır?

Toprak ve iklim koşullarının değerlendirilmesi

Badem ağacı; kurak, taşlı, çakıllı, alüvyal, kumlu ya da orta derecede killi ve kireçli topraklarda gelişebilir. Süzek ve derin topraklarda iyi verim alınır; bu koşullarda köklerin 3–3,5 metre derine inebileceği belirtilir.

Aşırı nem, dengesiz taban suyu ile ağır ve geçirimsiz topraklar ağacın gelişimini olumsuz etkiler. Kumlu, çakıllı ve kuru toprakların organik maddeyle desteklenmesi; kimyasal gübrelemenin ise toprak analizi sonuçlarına göre yapılması öngörülür.

Badem, sıcak seven ılıman iklim bitkisidir ve Toros Dağlarında 1.000 metreye kadar olan yükseltilerde yetişebilir. İlkbahar geç donları yetiştiriciliği sınırlayan başlıca etkendir; erken çiçek açma nedeniyle bahçe yerinde don riski değerlendirilir.

Açılmış badem çiçekleri kısa süreyle yaklaşık -4°C’ye, taç yaprakları dökülmeye başladığında yaklaşık -2°C’ye dayanabilir; küçük meyveler ise -1 ila -0,6°C aralığında zarar görebilir. Don riski bulunan alanlarda geç uyanmayı sağlayan yönler, soğuk havanın akıp gideceği yamaçlar ve geç çiçeklenen çeşitler dikkate alınır.

Yıllık 500–600 mm yağış rejimi ve sulama, verimlilik ile meyve kalitesini artırabilir. Çiçeklenme dönemindeki yağışların ise döllenme ve hastalıklar açısından olumsuz sonuçlar doğurabileceği kaydedilir.

Toprak hazırlığı ve bahçe tesisi

Bahçe tesisinden önce toprak işlenir; sert tabaka varsa sürümle tesviye edilir. Dekara 4–5 ton ahır gübresi uygulanır; ahır gübresinin bulunmadığı durumlarda yeşil gübreleme yapılabilir.

Diskaro ve tırmıkla yapılan sürümün ardından dikim yerleri işaretlenir. Toprak şartları ve anaçlara göre 5 × 2 m, 5 × 4 m, 6 × 4 m, 6 × 6 m, 6 × 7 m veya 7 × 7 m dikim aralıkları kullanılır; çukurlar ortalama 50 cm genişlikte ve 60 cm derinlikte açılır.

Güneye bakan ve drenajı iyi alanlar bahçe yeri için tercih edilir; kıraç ve susuz yerlerde ağaçların doğrudan bahçedeki yerlerinde çekirdekten yetiştirilip aşılanması yöntemi kullanılır. Kışları yumuşak geçen bölgelerde sonbahar dikimi yapılır.

Eğimli alanlarda bahçeler, eğimin altından itibaren yaklaşık 15 metreden daha yukarıda tesis edilir. Ormanlık alanların soğuk hava birikimi ve hava drenajına etkisi nedeniyle bahçenin orman alanına ortalama 25 metreden daha yakına kurulmayacağı belirtilir.

Kuzeye bakan yamaçlarda bahçe kurulması ilkbahar donlarından korunmaya yardımcı olabilir; erken olgunlaşma isteniyorsa güneye bakan yamaçlar seçilir. Vadi, geniş su alanlarına yakınlık, yükselti ve topografya, yer seçiminde birlikte değerlendirilir.

Çoğaltma, anaç ve aşılama

Sulama imkânının sınırlı olduğu yerlerde doğrudan araziye tohum ekimiyle çöğürler yerinde aşılanır. Uygun taban suyu bulunan ve sulama imkânı olan arazilerde ise aşılı fidanlarla dikim yapılır.

Fidan üretiminde durgun T göz aşısı veya kalem aşısı kullanılabilir; aşılama takriben ağustos-eylül aylarında gerçekleştirilir. Bahçe diş bademi grubundan kurulacaksa ana çeşit olarak Ferragnes seçilir; Tuono, Ferraduel ve Texas çeşitleriyle iyi tozlanır.

Tohumla üretimde hasat sonunda toplanan meyveler yıkanır, kurulanır ve kuru-soğuk ortamda bekletilir. Badem tohumları 1°C ile 5°C arasındaki sıcaklıklarda 40–50 gün katlamaya bırakılır; ardından çimlenen çöğürler üzerine aşı yapılır.

Anaç olarak badem, şeftali, badem-şeftali melezleri ve erik kullanılabilir. Kireçli, kurak ve sulanmayan arazilerde badem çöğürü; sulanabilen ve nematod sorunu bulunan yerlerde şeftali anacı; değişik toprak şartlarında ise badem-şeftali melezleri değerlendirilir.

Erik anaçları su tutan ve kök çürüklüğüyle bulaşık topraklarda kullanılabilse de bademle uyumlarının genellikle iyi olmadığı ve verim-kalitenin düşük kalabildiği belirtilir. Garnem, Arda ve GF 677 gibi klon anaçları ise laboratuvar ortamında üretilen kolon anaç örnekleri arasında sayılır.

Sulama, gübreleme ve budama

Düzenli sulama; verim, dış yeşil kabuğun kavlaması, irilik, renk ve tat üzerinde etkili kültürel işlemlerden biridir. Damla veya mini yağmurlama sulama sistemleri kullanılabilir; büyüme mevsiminin başlangıcında düşük toprak neminden kaçınılır.

Hasattan yaklaşık 3–4 gün önce sulamaya son verilir; hasattan hemen sonra ise ağaçlara hafif sulama yapılması tavsiye edilir. Gübre cinsi, miktarı ve uygulama zamanı toprak ve yaprak analizleriyle belirlenir.

Genel uygulama olarak, her olgun ağaç için yılda bir defa ortalama 1 kg azot gübrelemesi tavsiye edilir. Potasyum eksikliği yaprak analiziyle saptandığında her olgun ağaç için ortalama 8 kg potasyum sülfat önerilir; organik gübreleme ise bir veya iki yılda bir hektar başına 10–20 ton çiftlik ya da ahır gübresiyle yapılabilir.

Şekil budamasında genellikle modifiye lider terbiye sistemi uygulanır ve şiddetli budamadan kaçınılır. Dikimden 15–20 yıl sonra gençleştirme budaması yapılması önerilir.

Bitki sağlığı ve yabancı ot yönetimi

Meyve üretiminde sağlıklı anaç ve kalemler kullanılır; hastalığa duyarlı çeşitler dayanıklı anaçlara aşılanır. Enfekte bitki kısımları bahçeden uzaklaştırılır; yabancı otlarla çapalama, biçme ve sürme yoluyla mücadele edilir.

Kimyasal mücadele, sonbaharda yaprak dökümü başladığında mevzuata ve teknik talimatlara uygun bitki koruma ürünleriyle yürütülür. Tek yıllık yabancı otlarda çıkış öncesi ve ilkbaharda toprak nemliyken, yabancı otlar çıktıktan sonra ise 4–6 yapraklı dönemde ilaçlama uygulanır; yeni tesis edilen bahçelerde ilk 2–3 yıl yabancı ot mücadelesi için ilaçlama yapılır.

Hasat, kurutma ve piyasaya arz nasıl yapılır?

Hasat olgunluğu ve toplama

Hasat olgunluğu, dış kabuğun suyunu kaybetmesi ve çatlamasıyla anlaşılır. Ağaç üzerinde yeşil kabuğun çatlayıp kısmen kuruması ve renk değiştirmesi de hasat olgunluğunun işaretidir.

Hasada yakın dönemde sulama yapılmaz; bu dönemde yapılan sulamanın meyve kalitesini olumsuz etkileyebileceği belirtilir. Hasat geleneksel olarak dalların sırık benzeri araçlarla sarsılmasıyla yapılabilse de bu yöntem gelecek yılın meyve gözlerine ve dallara zarar verebilir.

Çırpma veya silkme sırasında ağaç altına sergi yayılması hasadı kolaylaştırır. Sert kabuk, iç kısmı zedelenme ve kirlenmeye karşı koruduğu için hasat makineyle de yapılabilir.

Kabuktan ayırma, kurutma ve muhafaza

Hasat edilen bademlerin dış kabukları el veya makineyle ayrılır. Meyveler, yüksek nemleri nedeniyle kurutulur ve nem oranı en çok %8’e indirilir.

Toplanan meyveler temiz ortamlarda güneş altında 4–5 gün ince serilir, sıkça karıştırılır ve nem düzeyi kontrol edilir. İstenen nem düzeyine ulaşan bademler muhafazaya alınır.

Kabuklu olarak pazarlanacak meyveler kavlatma işleminden sonra hemen kurutulur; iç badem olarak arz edilecek meyveler ise elle veya makineyle kırılır. Kusurlu taneler ayıklandıktan ve uygun nem düzeyine ulaşıldıktan sonra bademler kuru, serin ve kokulardan arındırılmış ortamlarda saklanır.

Piyasaya arz biçimi

Kahta Bademi dökme olarak veya gıda ile temasa uygun kaplar ve ambalajlar içinde, ilgili mevzuata uygun etiket bilgileriyle tüketiciye arz edilir. Küçük gramajlı iç badem ambalajlarında ışık geçirmeyen ve gıda ile temasa uygun ambalajlar tercih edilir.