Sincik El Dokuma Halısı

Tezgâh, dokuma araçları ve iplikler

**Tezgah:** Yerde dokuma yapmak için tasarlanmış, boyutları büyük (eni:1,50 m boyu:3m) bir ucu iki köşesinden ayarlanan vidalara sahip, ahşaptan yapılan yer tezgâhıdır. Bu vidalar tabanı oluşturan döşeme ipinin gerilip gevşetilmesi için kullanılır. Ortada yatay olarak bulunan elemana “gücü” denir. Bu bölüm ahşap veya demirden yapılır. Gücünün üst kısmında ipin çapraz olarak geçirildiği ve bir ters bir düz ilmek vermek için kullanılan “varnagelen” yer alır.

**Çıtırık:** Tüm haldeki koyunyününün dokumada kullanılan ip haline getirilmesini sağlayan araçtır.

**Teşi:** Çıtıkrıktan geçirilerek elde yumakların iki kat olarak sağlam bir şekilde ortaya çıkmasını sağlayan dolama çubuğudur.

**Bırek:** Ortasında boşluk olan, dokuma ipinin ilmek dediğimiz halini alması için kullanılan ip kesim çubuğudur. Çubuğa dolanan ip sonuna geldiğinde ortasındaki delik yere bir maket bıçağı konulur ve aşağı doğru boşluk boyunca çekilerek ipler kesilir.

**Kirkit ve Bij:** Dokumalarda bir sıra boyunca düğüm atıldıktan sonra üzerine atkı ipi atılıp sıkıştırma işlemi kirkit yardımı ile dövülerek ipin sıkıştırılması sonucu sağlanır. Bij ise kirkite göre daha uzun ağızlı alettir. Bu alet boncuk denilen ilmeklerin aynı boyda olmasını sağlar. Çözgü tellerinin birbirine karışmasını önlemek amacıyla kullanılır.

**Makas:** Dokuma bittikten sonra tüm halının aynı boyda olması için ilmek boylarını kısaltmak ve eşitlemek için kullanılır.

**Dokumada kullanılan ipler:** Halının tabanında pamuklu ip, dokuma kısmında ise koyunyünü kullanılır. Ham yün halinde alınan yünler ip haline getirilerek boyanır, kurutulur, kesilir ve dokumada kullanılmaya hazır hale getirilir. Dokuma ipi iki kat olmalıdır. Kırmızı ve siyah iplerin boyanmasında kimyasal boyalar kullanılır. Gri renk ip ise keçi yününün doğal halinden elde edilir.

Yumak, çözgü ve gücü hazırlığı

**Yumak (Fred) hazırlama:** Halı tabanında kullanılacak döşeme ipi, tezgâha geçirilerek halının tabanı oluşturulur. Bu ip pamukludur. Yaklaşık 1 kg ağırlığındaki kapsül biçimindeki ip öbeğini bir kişi alarak öbek tamamen açılana kadar yere değmeyecek şekilde uzakta bir yere bağlar veya sabitler. Açılan bu ipte 6 adet kat bulunur. 6 kişi her bir katın ucundan tutar ve kendi ipleri bitene kadar sararak ilerlemeye devam eder. İp bittiğinde

• 6 adet yumak oluşmuştur. Yaklaşık 6,5 m2 halı tabanını oluşturmak için ortalama 40–45 yumak (fred) kullanılır.

Bir yumağın uzunluğu 80–85 metredir.

**Tezgâh hazırlama ve çözgü atımı:** Dokumanın yapılacağı yer tezgâhının önce vidaları gevşetilerek ip sarılabilecek hale getirilir. Hazırlanan tezgâha yumaklar sarılmaya başlanır ve ilk düğüm atılır. Yumağı tezgâhın bir ucundan diğer ucuna gidip gelmek suretiyle bir kişi ipi ilerletir. Tezgâhların iki ucunda da bulunan ustalar 10 cm’ye 16 ilmek gelecek şekilde ayarlama yapar ve ipleri sıkıştırır. Tüm sarım bittikten sonra tezgâh vidalarından sıkıştırılarak gerdirilir.

**Gücü ve varangelen hazırlaması:** Gücü; halının dokuma işlemine başlanabilmesi için arka tellerin öne, ön tellerinin arkaya gidip gelebilmesini sağlar. İpin bir tahta çubuktan geçirilmesiyle ilmekler sıkışır ve dağılmaz. Varangelen ise gücüden geçen ipin geçtiği bir diğer tahtadır. Bu son tahta iplerin çapraz olmasını sağlar. Bu düzenek tamamlandıktan sonra ilk atılacak ilmeklerin tezgâhtan kaymaması için bir durdurma tahtası konulur.

Bu tahta halı eninin sağında ve solunda 3–4 cm fazla olacak şekilde konulmalıdır.

İpliğin eğrilmesi, boyanması ve kurutulması

**Dokuma ipinin yapılması:** Ham halde alınan yün yumağı, yün dolabı (çıtırık) adı verilen elle çalışan düzenekte işlenerek dokuma ipinin ham halini alır. Bu düzenekte ip tek kat olarak elips şeklinde oluşturulur. Bir diğer kişi oluşan bu yumaktan 2 adet alır. İpin sağlam ve sıkı hale gelmesi ve ipin 2 kat olacak şekilde oluşturulması amacı ile “teşi” adı verilen bir dolama çubuğundan geçirir.

El ile yuvarlanarak teşiye dolanan ip 2 kat halini almış olur. 2 kat olan yumak ele tekrar alınır ve boyamaya gidecek geniş halkalar halini alması için bir çile haline getirilir.

**Dokuma ipliğinin boyanması:** 2 kat olarak hazırlanan dokuma ipleri halıda kullanılan ana renkler olan siyah ve kırmızıya boyanır. Halıda kullanılan diğer bir renk olan gri renk ise keçi yünün ham halinden boyanmadan elde edilir. Kırmızı veya siyah renk elde etmek için öncelikle büyükçe bir ateş yakılır üzerine kazan yerleştirilir ve içine su konulur.

5 kg ham ipi boyamak için 6 kaşık toz boya ve 1 kaşık limon tuzu kaynayan suya konur. Ardından yünler içine atılır. Yünün tam rengini alması için ortalama 40–45 dk. kaynatılır. Boyanın tam işlemesi için tahta çubuklar ile yün ipler ara ara suya batırılıp çıkarılarak karıştırılır. Kaynama sonunda kazandan el arabasına alınan iplerin üzerine soğuk su dökülür ve süzülür.

**Boyanın giderilmesi ve kurutma:** Süzülen su boşa gitmemesi için kazana tekrar konulur. Bu işlem ile fazla boyanın atılması sağlanır. Fazla boyası atılan ipler kurutma işlemi için asılır. Yaz aylarında dışarda ortalama 2 günde kuruma gerçekleşirken kış aylarında evlerdeki boş bir odaya asılan ipler ortalama 5–7 günde kurur. Kuruyan iplerin renk kontrolü yapılır.

İstenilen tonda kırmızı veya siyah elde edilmemiş ise bu ipler tekrar boyama kazanlarına atılıp üzerine biraz daha boya eklenerek yeniden boyanır. Boyama işlemi her bir çift halı için her seferinde tekrar tekrar yapılır. Bu iplerden kalanlar başka halıda kullanılmaz. Seccade veya yastık yapımında değerlendirilir. Rengi tam olarak tutan ve kuruyan ipler kesim işlemine geçmeden önce tekrar yumak haline getirilir.

**Boyanan dokuma ipinin kesilmesi:** Yumak şeklinde olan boyanmış ip “bırek” adı verilen ve ortasında boşluk olan bir kesim çubuğuna sarılarak dolanır. Çubuğa dolanan ip sonuna geldiğinde ortasındaki delik yere bir maket bıçağı konulur ve aşağı doğru boşluk boyunca çekilerek dokuma ipinde kullanın ilmek denilen hali alır. Bu haldeki ip 9 cm’dir.

İlk sıra, desen ve kenarların dokunması

**Kilim (ilk sıra) yapımı:** Halının renkli dokuma kısmına başlanılmadan önce ilk atılan ilmeklerin kaymaması ve dağılmaması için dokuma ipinden daha ince bir ipten (bu ipe atkı ipi denilmektedir) 2 cm boyunda kilim adı verilen kısım dokunur. Kilim halının uç kısımlarının düzgün durması için uygulanır. Uygulanan kilim bir düz birde çapraz ipten geçirilerek boncuk olarak 2’şer kez geçirilir.

**Desenin ve sızı sıralarının dokunması:** Sincik El Dokuma Halılarında yıldız denilen süs desenleri kullanılır. Bu oluşturulan desenden simetrik olarak 4 adet yerleştirilir. Desen, halının enine göre tam ortada olacak şekilde oluşturulur. Kilim kısmı dokunduktan sonra halı dokunmasına başlanır. İlk sıra siyah, iki sıra kırmızı, iki sıra gri ve 2 sıra siyah ipten dokunarak halının başlangıcı oluşturulur. Bu başlangıç sıralamasına “sızı” adı verilir.

Buradan sonra zemin kısmına geçilir ve ortadaki motif işlenmeye başlanır. Kenarda da aynı şekilde sıralar uygulanır. Sızı kısmının kenardan yukarıya kadar devam etmesine de “su yolu” denir. Bu sıradan sonra halının zemin kısmına başlanır. Buradan sonra halı dokunurken bir düz birde boncuk olacak şekilde dokuma işlemi devam eder. Her sırada “kirkit “denilen ağır ve dişleri olan demir bir sıkıştırma tarağı ile dokunan iplere vurularak sıkıştırılır.

**Bitiş sıraları ve kenar örgüsü:** Boncuklu sıraları oluştururken “bij” denilen kirkite göre daha uzun ağızlı alet kullanılır. Bu alet boncukların aynı boyda olmasını sağlar. Oluşturulacak desene göre dokuma işlemi bitene bu aşamalar sürekli tekrarlanarak dokuma işlemi bitirilir. Bitiş sırası içinde başlangıcın tam tersi olacak şekilde iki sıra siyah, 2 sıra gri, 2 sıra kırmızı ve 1 sıra siyah olacak şekilde bitiş kısmı dokunur.

Bitiş kısmında da ilmeklerin kaymaması ve dağılmaması için ilk halı yapılırken yapılan kilim kısmı tekrar yapılır ve dokunan halı kesime hazır hale getirilir. Kenar örgü şeklinde her sıra sonunda çapraz şekilde örülerek halı bitimine kadar devam eder.

**Saçak konulma işlemi ve tezgâhtan çıkarma:** Dokuma tezgâhında desenleri ve dokuması biten halının tezgâhtan çıkarma ve saçaklarının oluşturulması gereklidir. Kalan saçak payı yaklaşık 30 cm’dir. Burada tezgâhın bir ucundan döşeme iplerinin kesimine başlanır. Usta ilmekleri, dörderli gruplar halinde eline alıp yukarı kaldırır ve maket bıçağı ile keser. Kesilen ipler, altta kalan dörderli katların içinden geçirilir. Bu şekilde örme işlemi yapılarak saçakların oluşturulması sağlanır.

Kalite kontrolü ve makaslama

**Kalite kontrolü:** Hazır hale gelen halı tezgâhtan alınarak önce ters çevrilir. Arkada çıkan fazla ipler varsa temizlenir. Desene göre hatalı ilmek ve yanlış sıra olup olmadığına bakılarak kalite kontrol işlemi yapılır. Arka kısım süpürülür ve ön kısmı çevrilir.

**Makaslama (rötuş) işlemi:** Önü çevrilen halıda ilmek boylarının eşitlenmesi, desenin ortaya çıkarılması ve pürüzsüz bir görüntü elde etmek için makaslama (rutuş) işlemi yapılır. Tezgâhtan alınan halı düz bir zemine serilir. Halı iplerini kesmek için özel olarak tasarlanmış ayarlı makaslar ile halının bir ucundan başlanarak tüm ilmek boyları aynı hizaya gelinceye kadar ve tüm halı bitinceye kadar makaslanır. Makaslama işlemi sırasında kesilen ve dökülen tüyler süpürülür.

Bu sayede halı kullanıma hazır hale gelir.

Saklama koşulları

**Saklama:** Satışa hazır hale gelen halı rulo şeklinde sarılarak bez ya da iple bağlanır. Dik şekilde muhafaza edilir.