Coğrafi işaretli ürün · Şanlıurfa
Şanlıurfa’da sertifikalı tohumlarla yetiştirilen, hasattan sonra çırçırlanıp preslenerek balyalanan pamuktur. Parlak lifleriyle öne çıkar; hasadı eylül ile kasım ayları arasında yapılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Şanlıurfa Pamuğu nedir?
Şanlıurfa Pamuğu; Şanlıurfa ili sınırları içinde sertifikalı tohumlar kullanılarak yetiştirilen pamukların hasat edilerek çırçırlanması, preslenmesi ve balyalanması ile üretilir. 1650 yılında Urfa’yı ziyaret eden Evliya Çelebi, Seyahatnamesinde; Urfa’da pamuk ipliğinden kapı gibi sağlam bez dokunduğunu yazmıştır.
Ayırt edici özellikleri
1867 tarihli Halep Vilayet Salnamesinde ise Urfa’da bez ve pamuktan aba yapılarak Harput ve Kayseri başta olmak üzere birçok yere satıldığı belirtilmiştir.
Şanlıurfa geçmişten günümüze bu gelişimi ve üretimi devam ettirmektedir.
Ülkemizde pamuk üretiminin önemli kısmının yapıldığı Şanlıurfa ilinde 1975’li yıllarda Devlet Su İşleri tarafından açılan kuyulardan elde edilen suyla pamuk tarımının kısmen yapıldığı bilinmektedir.
1980’li yıllarda bazı üreticiler tarafından açılan yeraltı sulama kuyularından alınan suyla pamuk tarımı yapılmıştır.
Şanlıurfa ilinde nem oranı ortalama %50–60 arasında olduğundan ve bu sayede kütlü pamuklarda yüksek nem problemi oluşmadığından Şanlıurfa Pamuğunun lifleri parlaktır ve matlaşma problemi yoktur.
Üretimin gelişimi
Sulama alanının genişlemesiyle pamuk ekim alanları da genişlemiştir.
Bitki ve meyve özellikleri
Nem değeri düşük olduğundan bitkilerin alt bölgelerinde koza çürüklüğü problemi oluşmadığı için fungusit kullanılmaz ve bu durum da verimliliği olumlu yönde etkiler.
Sıcaklıktan dolayı pamuk bitkisi fazla boylanmadığından bitki büyüme düzenleyicileri fazla miktarda kullanılmaz.
Fiziksel özellikler ve renk
Şanlıurfa ilinde zararlı yoğunluğu özellikle beyazsinek problemi olmadığı için fumajinden dolayı liflerde kirlenme ve renk değişimi sorunu oluşmaz.
Tablo-1: Fiziksel ve kimyasal özellikler
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan fiziksel ve kimyasal özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Şanlıurfa Pamuğu Nasıl Yetiştirilir?
Toprak İsteği
Toprak seçiciliği olmamakla birlikte, yüksek verim ve kaliteli lif elde etmek için toprağın derin profilli, organik madde bakımından zengin ve alüvyal olması gerekir. Derin, kumlu-killi, su tutma yeteneği yüksek, geçirgenliği, işlenmesi ve sulanması kolay topraklar pamuk tarımı için ideal topraklardır.
İklim İsteği
Pamuk tarımında en önemli iklim faktörlerinin başında sıcaklık, gün ışığı, yağış ve oransal nem gelir. Yıllık ortalama sıcaklığın 19 ºC, yaz ayları sıcaklığı ise 25 ºC olması gerekir. Sıcaklık, tarak oluşmasından önce 20 ºC, çiçeklenme döneminde 25 ºC, kozaların gelişme döneminde ise 30–32 ºC olmalıdır. Hasat döneminde kozaların iyi bir şekilde açabilmesi için sıcaklığın azalması (15 ºC’ye kadar) istenir.
Toprak Hazırlığı
Tarlanın pamuk ekimine hazırlanması sürecinde ilk yapılacak işlemler tarla temizliği ve toprak altı işlemesidir. Uzun yıllar pamuk yetiştirilen topraklarda zamanla pulluk altı ya da taban taşı denilen sert bir tabaka oluşur. Bu tabaka bitki köklerinin gelişmesine engel olacağı için kırılması gerekir. Bu iş için dip kazan adı verilen toprak işleme aleti kullanılır. Bu işlem 4–5 yılda bir yapılmalıdır.
Bu aletle toprağın üst yapısı bozulmadan toprak 90 cm derinliğe kadar işlenir. Bu işlemi sonbahar ve kış sürümleri ile tohum yatağının hazırlanması izler. Eğer pamuktan sonra yeniden pamuk ekilecek ise sonbahar aylarında saplar kesilip toprak 30–35 cm derinliğinde işlenerek sap parçaları toprağa karıştırılmalıdır. Şubat ayı sonu ve mart ayı başlarında toprağın nem durumuna göre ikincil toprak işleme aletleri (kültüvatör) ile ikileme yapılmalıdır.
Nisan ayı başında toprağın nem durumuna göre ekim öncesi ruhsatlı olan ve piyasada bulunan yabancı ot ilaçları kullanılmalı ve ekim için sırtlar oluşturulmalıdır.
Ekim işlemi
Yüksek verim ve kaliteli ürün elde etmek için genetik saflığı yüksek pamuk tohumluğu kullanımı önemlidir. Kullanılacak pamuk çeşitleri sertifikalı ve delinte edilmiş olmalıdır. Pamuğun ekim zamanı iklim koşullarına göre belirlenir. Ekim için toprak sıcaklığının 15 ºC’nin üstünde olması gereklidir. Yıldan yıla ekim zamanı değişiklik göstermekle birlikte en uygun ekim zamanı Şanlıurfa ili için nisan aynının son haftası ile mayıs ayının 3. haftası arasıdır.
Mevsim ve toprak sıcaklığına göre mayıs ayı sonuna kadar da pamuk ekimi yapılabilir. Ekim mibzerle sıraya yapılır. Sıra arası 75 cm, sıra üzeri 8–10 cm olmalıdır. Ekim derinliği toprak koşullarına göre genellikle 3–4 cm’dir. Tohumun çimlenmesi normal koşullarda 5–10 gün içinde gerçekleşir.
Çapalama işlemi
Bakım koşulları çapalama ile başlar. Çıkıştan sonra görülen yabancı otların çapalanarak temizlenmesi gerekir. Çapalama sayısı tarladaki yabancı ot durumuna göre değişir. Normal koşullarda 3–4 makine çapası yapılmalıdır.
Sulama işlemi
İklim ve toprak koşullarına göre değişmekle birlikte pamuk bitkisinin su ihtiyacı 800–1100 mm arasında değişir. Pamuk üretim bölgelerinde yıllık yağış miktarı yetersiz olduğundan iyi bir gelişme için gereken su miktarı sulama yolu ile verilmelidir. Sulama zamanı ve verilecek su miktarı bitkinin su isteği belirtilerine ve topraktaki nem durumuna göre saptanır. Orta bünyeli topraklarda ve normal iklim koşullarında 10–15 gün aralıklarla 7–10 kez sulama yapılmalıdır.
Gübreleme işlemi
Pamuk tarımında kullanılacak gübre miktarı, iklim ve toprak koşullarının yanı sıra, ekim nöbeti ve pamuk çeşitlerine göre değişebilir. Kullanılacak gübre çeşidi ve miktarının belirlenmesinde toprak analizleri mutlaka yaptırılmalıdır. Genel olarak kullanılan gübre çeşit ve miktarları;
Azotlu gübreler
Dekara 22–23 kg saf azot
Fosforlu gübreler
Dekara 7–8 kg saf fosfor
Potaslı gübreler
Coğrafi sınırın toprağı potasyumca zengin olduğundan kullanmaya gerek yoktur. Bu durum toprak analizleri ile belirlenmelidir.
Diğer gübreler
Toprak ve bitki analizleri ile belirlenmelidir.
Hasat işlemi
Kozaların olgunlaşması ile pamuk hasadına başlanır. Hasat tarihi iklim koşullarına, ekim tarihine ve sulama koşullarına göre değişir. Şanlıurfa’da hasat eylül ayının ilk haftasında başlayıp kasım aynının başına kadar devam eder. Makineli hasat için kozaların % 60–70’i açtığında yaprak döktürücü ilaçlar kullanılmalıdır.
Çırçırlama ve Depolama
Hasat edilen kütlü pamuklar roleli, testereli ve yüksek hızlı roleli çırçır makineleri ile çırçırlanır. Elde edilen lifler prese makineleri ile balya haline dönüştürülür. Lif pamuklar, balyalar halinde ve balyaların ağırlığı en az 190 kg olmalıdır.
Muhafaza koşulları
Lif pamuk balyalarının muhafazası için gerek çırçır işletmelerinde gerekse lisanslı depolarda kontrollü koşullarda depolama imkânı bulunur. Depolama için lif pamuğun ticari nemi % 8,5’i geçmemelidir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Şanlıurfa Pamuğu; coğrafi sınırın iklim, toprak özellikleri, ekolojik koşulları ve sulama durumu sayesinde parlaklığı ve yumuşaklığı fazla, boya alma ve iplik olabilme (bükümü, kopma mukavemeti, lif uzunluğu) özellikleri ile öne çıkan bir pamuktur. Bölgedeki iklim ve toprak koşulları pamuk verimliliği ve liflerin gelişimini olumlu yönde etkilediği için daha yüksek verim alınır. Bu nedenlerle Şanlıurfa Pamuğu, tekstil sektörü tarafından aranan lif teknolojik özelliklerinin üzerinde değerlere sahiptir.
Kökeni ve üretim geleneği
Tarih boyunca Şanlıurfa ve çevresindeki yerleşim alanlarının pamuk ipliğinden yapılan dokumacılık konusunda gelişmiş olduğu görülmektedir. Modern anlamda pamuk tarımı 1995 yılında Atatürk Barajı’ndan suyun tünellerle Harran Ovasına verilmesiyle başlamıştır.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1650 tescil numaralı Şanlıurfa Pamuğu menşe adı olarak 17 Ekim 2024 tarihinde tescil edilmiştir. Şanlıurfa Pamuğu ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Şanlıurfa Pamuğu ibaresi ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odasının koordinatörlüğünde ve Şanlıurfa Ticaret ve Sanayi Odası, Harran Üniversitesi Ziraat Fakültesi, Şanlıurfa Tarım ve Orman İl Müdürlüğü, GAP Tarımsal Araştırma Enstitüsü, Şanlıurfa Ticaret Borsası ve Şanlıurfa /Haliliye Ziraat Odası Başkanlığından ürün konusunda uzman birer kişi olmak üzere en az üç kişilik denetim mercii tarafından gerçekleştirilir.
Denetimler düzenli olarak yılda en az 1 kez ve ihtiyaç duyulduğunda veya şikâyet halinde her zaman yapılır. Denetim mercii, aşağıdaki kriterlere bağlı olarak denetim faaliyetlerini gerçekleştirir. Ürünün fiziksel ve kimyasal özelliklerinin uygunluğu. Özellikle toprak hazırlığı, ekim dönemi ve hasat, hasat sonrası aşamaları (kütlü olarak pamuğun depolanması, çırçırlama, preseleme ve balyalanmış pamuğun depolanması) olmak üzere üretim metoduna uygunluğu.
Şanlıurfa Pamuğu ibaresinin ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
