Bayburt Ehramı

Yünün eğrilmesi, masura ve tezgâh düzeni

**Koyun yününün yıkanması ve eğrilmesi:** Üretimde kullanılacak olan yün ipin hazırlanması için koyun yünleri tokaç (ahşap, kalın, uç kısmı geniş ahşap sopa) yardımıyla yıkanır ve kurutulur. Tarak dişlerinden geçirilen yünün her iki eldeki tutamlarına “elçim” denilir. Temizlenen yünler, iki elçimden oluşan sümek haline getirilir. Temizlenen ve taranan yün sümekleri teşi yardımıyla işlemden geçirilir ve iplik elde edilir. Sonraki aşamada iplik, kelepçe denilen aletle teşinin nezük kısmına sardırılarak kelep formuna sokulur.

**İpliği masuraya sarma ve tezgâh:** Daha sonra kelepler açılarak çözgü hazırlama işlemi için masuralara sarılır. Ahşap mekikli dokuma tezgâhı, Bayburt Ehramı dokumacılığında kullanılan en önemli araç olup dağ, kuş, kol, tüfe, mitit, selman, dehdün, gücü, tarak, ayakça, sabitleme demiri, tahsil değneği ve oturaktan meydana gelen modüler bir mekanizma içerir. Dokuyucunun işlem esnasında oturduğu yerin karşı hizasında, çözgüleri gücü ve taraktan geçirme aşamasında ikinci bir kişi için kullanılacak oturma yeri vardır.

Kumaş dokumacılığında üretim sistemi ağızlık açma, atkı atma, tefeleme işlemlerinin yanı sıra çözgü salma ve kumaş sarma işlemlerinden oluşmaktadır. Dokuyucunun hemen önünde, üretim ilerledikçe kumaş kısmının sarıldığı selman bulunur. Selmanın hemen önünde dokumanın enini gergin tutan, demir veya ahşaptan yapılan ve yöresel olarak mitit denilen cımbar bulunur. Ehram tezgâhı iplikten oluşturulmuş iki adet gücü, buna bağlı olarak aynı sayıda kuş ve ayakçaya sahiptir.

**Gücü, tarak ve dehdün düzeni:** Gücülerin hemen önünde bulunan kamış dişli tarak, tüfe kısmına yerleştirilir. Orta, alt ve üst dehdün direkleri gücülerin arka kısmında kalan çözgüleri taşır ve gergin şekilde durmasını sağlar. Dokuma ilerledikçe ve çözgü ipliği azaldıkça alt dehdün iptal edilir, çözgü iplikleri bir üst basamağa kaydırılır ve dokuyucunun üstünde bulunan dağ kısmına gelinir.

Dağ direğinde gergin şekilde devam eden çözgüler, tahsil ipleri ile tahsil direğine gruplar halinde ve eşit aralıklarla bağlanarak çatal iple alt selmana sabitlenir. Çözgü salma işlemi dokuyucu tarafından bu çatal ip yardımıyla yapılır. Ahşap veya boynuzdan yapılan masura ve mekik, dokuma esnasında kullanılan yardımcı araçlardır. Mekik, uç kısımları daha ince yapıya, orta kısmı ise masuranın yerleşebileceği şekilde bir karına sahiptir.

**Atkı masurası ve mekik:** Masuralar ise, üzerine sarılan atkı ipliklerini taşır. Mekiğin ortasında bulunan demir çubuğa yerleştirilerek kullanılır. Demir çubuğun yerinden çıkmasını önlemek için pim görevi gören bir tavuk tüyü kullanılabilir. Yörede çözgüye “uzatma” adı verilir ve yerde hazırlanır.

Çözgü hesabı ve tezgâha aktarılması

**Çözgü boyu ve helebi hesabı:** Çözgü, yerdeki çubuklar arasında masuralara sarılı ipliklerle gidip gelinerek hazırlanır. Çubukların bir tarafı ikili, diğer tarafı üçlüdür. Kumaş kenarını oluşturan felemenk iplikleri en üste yerleştirilir. İki kanat için çözgü boyu yaklaşık 5–5,5 m’dir. Yörede helebi denilen arşın hesabı kullanılır; bir helebi 75 cm’dir.

Bazı kaynaklarda ehramın bitmiş ölçüleri 1,85 x 2,15 m, tek kanat ölçüleri ise ortalama 0,85 x 2,10 m’dir. Çözgü çirişinin kuruması için çubuklar üzerinde bir süre bırakılır ve yöresel olarak “urubat” adı verilen ağızlık ipleri bağlanarak tezgâha alınır. Yörede tezgâha aktarma işlemlerine “düzen alma” denmektedir ve iki kişi tarafından gerçekleştirilir.

**Çözgüyü tezgâha aktarma:** Çözgü çubuklarının ikili kısmında bulunan çözgü uçları dağ çubuğunun üzerinden geçirilir. Üçlü tarafta bulunan çözgü uçları ise üst dehdünün üzerinden, arka dehdünün altından ve orta dehdünün üstünden geçirilerek gücülere getirilir. Ehram kalitesi 1 cm’de taşıdığı çözgü sıklığına göre değişir.

Dokumaya başlama, gorda ve saçak

**Tarak seçimi ve dokumaya başlama:** Günlük kullanım için üretilen ehramlar 9 veya 10’luk, genelde 13,5’lik; yörede “gezlik” olarak ifade edilen en kaliteli ehram ise 15 veya 15,5’lik tarakla dokunur. Bayburt Ehramı üretimde kullanılan tezgâhlar 2 gücülü olduğundan ehramlarda 1/1 bezayağı dokuma tekniği uygulanır. Mititin takılabilmesi için başlangıçta yaklaşık 2 parmak dokuma yapılır. Yörede “ehram ağzının tutulması” denilen bu kısım daha sonra sökülerek saçağa dâhil edilir.

Asıl dokuma başlangıcı felemenk (pamuk) iplikleri ile yapılır. Yüksekliği kenarlarda kullanılan felemenk iplikleri kadardır. Daha sonra ehramda kullanılması planlanan nakış dökme işlemine geçilir. Ehramlar üzerinde bulunan motif süslemeleri serpme, kenar süsleme ve saçak üstü gibi kısımlarda yer alır. Saçak üstlerinde kullanılan motifler genellikle “gorda” olarak isimlendirilir. Bayburt, Çiftlik ve Erzurum gordası (saat kordonu) gibi çeşitleri bulunup dokumanın eni boyunca kullanılır.

**Gorda, saçak payı ve kenar zinciri:** Dokuma başına uygulanan gorda motifi ilk kanadın bitiminde de tekrar edilir ve başta felemenk iplikleriyle yapılan dokuma kısmı tamamlandıktan sonra “zülfe”, yani saçak payı bırakılarak ikinci kanadın dokunmasına geçilir. Ehramın kenar sularını oluşturan zincir motiflerinin yeri, gorda yerleşiminden önce belirlenir. Serpme ve gorda motiflerinde kullanılan renkli iplikler ile dokumanın sol tarafından 4 parmak içeriye yerleştirilir.

Kenar zincirleri motif özelliklerine göre Bayburt yöresinde “sulu, sade, aynalı, tetikli veya tetiksiz zincir” olarak isimlendirilir. Ehramlarda motifler, bezeme iplik uçları dokumanın üstünde kalacak şekilde uygulanır.

Dokuma sırasında motiflerin oluşturulması

**Serpme motiflerin grupları ve renkleri:** Serpme motifler dört gruptadır:

• Geometrik: daire, düz ve verev çizgi, üçgen.
• Bitkisel: hanımeli, mercimek, pirinç deni, ceviz kanadı, reyhan dalı, kahve veya badem çekirdeği, elma şeleği.
• Figürlü: çift kartlar, arı dala ters kondu, kelleli veya sade uçan kuşlar.
• Sembolik: boyunbağı, sandal, hanımgöbeği, perçem tarağı, çark yıldızı, elmas küpeler.

Desenleme renkli ipliklerle yapılır.

Dokumanın zemin rengi ile motiflerde kullanılan ipliklerinin renkleri özel olarak ayarlanır. Bazı motifler her renkte uygulanabilirken bazıları belirli renklerde kullanılır. Böylece ehramlar yöresel olarak renk açısından “beyaz ehram, boz ehram, mor ehram vb.”; desenleme açısından ise “çiçekli ve düz ehramlar” olarak dokunur. Düz ehramlar sadece renkli ipliklerle ve bezayağı tekniği ile dokunurken, desenli ehramlarda düz zemin üzerine renkli ipliklerle “brokar” tekniğinde desenlemeler yapılır.

**Dokuma sırasında nakış yerleştirme:** Nakışlar ehramın üzerine dokuma esnasında işlenir. Desen, dokumanın rengine, ipin inceliğine veya kalınlığına göre belirlenir. Nakış adları şekillerine göre isimlendirilir. Nakışlar, kenar suyu, saçak üstü nakışları ve serpme desenler olarak üç guruba ayrılır. Serpme desenler tüm yüzey üzerinde serpme olarak yerleştirilen motiflerdir. Bunlar, genellikle geometrik (daire, düz ve verev çizgi, üçgen), bitkisel, figürlü ve sembolik bezemelerden oluşur.

Saçak üstü bordürü olan nakışlar genelde gorda nakışı olarak ifade edilir. Zincirler ehramın kenar motifleridır. Aynalı kutu esas itibariyle kenar nakışıdır. Son yıllarda oldukça yaygın bir kullanım kazanmıştır. Ehramın hemen saçak üstüne, yani alt üst kenarlara, hem boyun hem de orta motifi olarak kullanılır. Ehrama orta nakışı olarak kullanıldığında dokunması en zor ve en uzun süreli nakış olur.

**Zincirli ehramın dokuma süresi:** Bir ustanın, paşa merdiveni, tetiksiz zincir, tetikli zincir, çift tetikli zincir, mercimekli zincir tarzında bir ehram dokumayı tamamlayabilmesi için bir ay civarında süre gerekir. Bayburt Ehramında kullanılan dikey kenar zincirleri aşağıdaki gibidir.

Gorda, çözgü levendi ve tezgâh kolları

**Çiftlik Gordası ve tezgâhın üst yapısı:** Saçak üstü motiflerden biridir. Ehramlarda ilk yıllarda sıkça kullanılmış sonraki yıllarda bu motiflerin yerine aynalı kutu motifleri de kullanılmaya başlamıştır. Sevilen bir motiftir. Bir çiftlik sahibi olan genç, ehramı görüp beğenir. “Çiftliğimi satar yine de bu ehramı alırım.” der. O günden sonra nakış çiftlik gordası veya ‘çiftliği sattı, gordayı aldı!’ olarak kalır. Bayburt Ehramında kullanılan tezgah ve tezgah parçaları aşağıdaki gibidir.

Dağ (çözgü levendi), tezgâhın dokuyucunun üst arkasında kalan en üst bölümüdür. Dehdünlerle aynı uzunlukta ve işlevdedir; ipliklerin gergin, düz ve düzenli ilerlemesini sağlar.

• Oturak: İki adettir; dağın altındaki dokuma oturağında dokuyucu çalışır.
• Ayakça: İki adettir ve gücüleri hareket ettirerek dokumayı sağlar.

**Ayakça, kuş ve tezgâh kolları:** Nalın büyüklüğündeki ayakçalar ayaklarla hareket ettirilir. Ayak bastıktan sonra gücüler çözgüyü açar ve mekik atılır. Her ayak basışta hareket tekrar edilir. Kuşlar: İki adettir. Gücülerin üzerine asılı dururlar. Ortalarında makaraya benzer bir düzenek bulunur. Bu makaraların ortasında hareketli bir iple gücülere bağlıdır. İpin bir ucu öndeki gücüye, diğeri ise arkadaki gücüyle bağlıdır. Gücüleri aşağı yukarı çalıştırır. Kol: İki adettir. Tüfenin iki yanında bulunur.

Tüfe ipleri aracılığıyla tezgâhın yukarı kısmında bulunan bağlantı tahtasına tutturulur. Hareket ettirilmeleri ve ayarlamaları bu ipler aracılığı ile yapılır. İplerin orta kısmında bulunan çubuklar da tüfe çubuklarıdır. Tüfe çubukları gevşetilip sıkılarak iplerin boyu uzatılıp kısaltılır ve tüfe bu şekilde ayarlanır. Tefe: Ehram tezgâhının tarağı çeken kısmının adıdır. Her mekik atıştan sonra mekikle atılan ipin dokumaya dönüşmesi için dokuyucuya doğru standart bir sertlikle çekilir.

**Tefe ve mitit düzeni:** Alt tarafı kenarlara sabitlenmiş, üst tarafı tarağın takılıp çıkarılmasını sağlayacak biçimde aşağı yukarı hareket ettirilebilen ahşap yapılı bölümdür. Mitit: Tezgâh üzerinde dokunmakta olan ehramı gergin tutan; her biri takriben bir halebî boyunda iki adet çubuktur. Birer uçlarında üçer çivi bulunur. Örülen ehramda üç dört parmakta bir dokunmamış taraftan dokunan tarafa tarağa doğru takılır.

Ortalarında deri veya metal bir kemer bulunur ve orta noktada dağılmadan bir arada durmalarını sağlar. Birleşme noktalarına yakın kısımlarda küçük delikler vardır Bu delikler birbirine getirilerek gerginlik sağlanır ve bu deliğe küçük bir kürdan veya ucu eğik metal tel takılarak sabitleme yapılır. Mekik: Öküz boynuzu veya şimşir ağacından yapılmış alettir. Mekik yapılacak boynuzun; kolluk boynuz, yani kenarlara doğru uzamış olması gerekir. Çengel türü boynuzdan yapılmaz.

Mekik, masura, tarak ve gücü

**Mekik ve atkı masuraları:** Makbul olanı manda boynuzundan yapılandır. Boyu 20 cm civarındadır. Orta kısmı boştur. Boşluğun uzunluğu takriben 10 cm’dir. Bu boşluğun bir ucunda delik, diğer ucunda ise girinti vardır. Atkı masurası içindeki metal çubuk aracılığıyla bu boşluğa takılır. Bir tezgâha gerilmiş ipliklerin arasından sağdan sola, soldan sağa atılarak dokuma işlemi yapılır. Masura: Kamıştan yapılır. Gevrek otundan da yapıldığı olur.

Üzerine atkı iplikleri sarıldıktan sonra mekiğin içine yerleştirilerek kullanılır. Günümüzde plastik borulardan da faydalanılır. Atkı masuraları; görünüş, yapıldığı malzeme ve kullanım alanlarına göre sınıflandırılır. Masura sarımı da bobin sarımı kadar önemli bir işlemdir. İyi sarılmış bir masura dokuma randımanı üzerinde doğrudan doğruya etkili olacaktır. Sabitleme Demiri: El demiri olarak da ifade edilir. Selmanın sağ ucunda bulunan tahta aralıklara takılır. Boyu 35 cm civarındadır.

**Sabitleme demiri, dehdün ve tarak:** Ehramın dokunan kısmını döndürerek sarmak, germek için ve sarıldıktan sonrada selmanın sabitlenmesinde kullanılır. Dehdün: Arka, orta ve üst dehdün olmak üzere üç tanedir. Selmanın boyunda, yuvarlak şekilli olup çözgü ipliklerinin düzgün durmasını sağlar. Üst dehdüne küçük dağ dendiği de olur. Ehram uzun olsun isteniyor ise üst dehdünün sağ ve sol kenarlarındaki uzantılarının üzerine uygun bir tahta daha eklenir.

Tarak: Yaklaşık 12 cm yüksekliğinde, bir metre uzunluğunda, içinde kamıştan dişleri olan alettir. Aynı zamanda ehramın kalitesini ifade de kullanılan çeşitleri vardır. Tarak Çeşitleri; 9,5–10,5–11,5–12,5– 13,5–15 olarak adlandırılır. Tarak adı büyüdükçe ehramın kalitesi artar. En kaliteli ehram 15 tarakla dokunan ehramdır. 13,5 tarak en yaygın kullanılan taraktır. Taraklara ipi geçirmek için tarak tığları kullanılır. Bayburt’ta 11,5 ve 15 numara arası taraklar kullanılır.

**Gücü ve tahsil değneği:** Gücü: Dört adet oklava biçiminde, eşit yuvarlaklıkta, taraktan biraz uzunca çubuklar ve üzerine bağlanan kalınca ipliğe verilen addır. Çözgü ipliği önce gücüye, sonra bir arkadan bir önden tarağa çekilir. Ehram düzeni alınır. Her ehram başlangıcında bu işlem yapılır. Tahsil Değneği: Ehramın kanat genişliğinden biraz daha uzunca yuvarlak değnektir.

İkili uzatma kazıkları yönündeki iplikler, her biri bir çile oluşturacak şekilde gruplara ayrılarak yuvarlak olan bu değnek üzerindeki tahsil ipine eşit sayıda ve aralıklı olarak bağlanır. Çözgü ipliklerini gergin tutmada kullanılır. İki ucuna da “V‟ biçimindeki çatal ip bağlanır. Bu çatal ipin ortasındaki bir başka ip dokumacının oturduğu bölümdeki halkaya takılıdır ve oturağın kenarındaki çubuğa sarılır. Tahsil ipini bollaştırma ve germe bu çubuğa sarılarak gerçekleştirilir.

Yün tarağı, teşi ve çözgü araçları

**Yün tarağı, sümek ve teşi:** Yünün ipliğe dönüştürülmesinde kullanılan araç gereçler aşağıdaki gibidir. Yün tarağı: Yünün taranmasında kullanılır. Yaklaşık 50 cm uzunluğunda bir tahtadır. Baş tarafında yaklaşık 10–15 cm uzunluğunda tarama işlevini sağlayan iki sıra, her sırada 25–40 metal diş olmak üzere toplam 50–80 metal dişli yün tarama aletidir. Sümek: Taranmış yünün bir ele sarılacak büyüklükteki hâlidir.

Teşi: Ağaçtan yapılan, yukarıdan aşağıya incelerek uzayan, takriben 4 cm çapında, 30 cm uzunluğunda, kalın ucu üstte ve “ger” adı verilen metal kancalı yün eğirme aletidir. Üst kısmında “ağırşak” adı verilen ve takılıp çıkarılabilen bir parçası daha vardır. Ağırşak, küçük yuvarlak bir tekeri andırır. Eğirmede ağırlık oluşturarak ortasındaki yuvarlak aksamın kolayca dönmesini sağlar. Yünü eğirip ip hâline getirmede kullanılır. Çıyrık: Çıkrığın yöresel adlandırmasıdır.

**Çıyrık, kelepçe ve çözgü aleti:** Eğrilen yünün masuralara sarılmasında kullanılır. Bir tarafında elle döndürülen bir çark, diğer tarafında ise masuraların takıldığı sarma kısmı bulunur. Elle döndürülerek çalıştırılır. Kelepçe: Orta nezük büyüklüğünde ve biçimindedir. Dönen kısmın altında ayaklı bir kısım daha bulunur. Teşi ile iplik nezük kısmına sardırılarak kelep hâline getirilir. Sardırma işi elle döndürülerek yapılır.

Çözgü Aleti: Birer metre boyunda 4 cm kalınlığında düz bir ağaç üzerine sabitlenmiş, 3 adet çubuktan oluşur. Toplamda çözgü aleti 3 adettir. Çözgü ipi bu aletin üzerinde çapraz şeklinde çözülür. Uzatma cağı ise çözgü iplerinin makaralara sarılarak çoklu birşekilde çözgü çözmeye yarar.

Tüfenin tezgâha bağlanması

Tüfe ise iki yanındaki kollarla tezgâhın üst kısmına bağlanır.