Trabzon Telkariye Ve Hasırı

Metal tel ve başlangıç halkaları

Trabzon Altın ve Gümüş hasırı esas olarak bir telkariye işidir. Gerekli malzemeler 32 mikron altın tel, çifte, çelik dikiş iğnesinden oluşmaktadır.22 ayar altın veya 900 ayar gümüş 31–32 mikron kalınlığında tel haline getirilir. Çekilen teller yapılacak hasır veya diğer ürünlere göre 80–100 gramlık halkalar haline getirilir. Halka halindeki hasır tel örülürken örücünün rahatlıkla kullanabileceği uzunlukta kesilir. Genellikle 100–125 cm arası hasır telle çalışılır.

Örülecek hasırın sıra (kol) sayısına göre 5, 7, 9, 11, 13, 15, 17, 19… küçük bir rulo kağıt ya da kibrit çöpü üzerine 1–3 mm ebatlarında üçgen halkalar oluşturulur. Hasır bu halkalar üzerine örülür. Halkalar hasırın temelidir Halkalar, sıra (kol) sayısı eksi bir şeklindedir. Eğer yapılacak hasır 19 kol (sıra ise) halkalar 18 adet olmalı, 5 kolsa 4 adet olmalıdır.

Üçgen tepelerin örülmesi

Rulo ya da kibrit çöpü üzerine oluşturulan halkaların içine bir düzden bir tersten olmak üzere çifteyle, gererek ve şıkıştırarak 6 kez küçük üçgen tepeler oluşturulur. Yapılan hasırı 5 kol (sıra) olarak düşünülürse 4 halka oluşacaktır. Halkaların birincisinin içine yine küçük bir tepe yapılıyor, 2 numaralı tepe boş bırakılıyor, 3 numaralı tepenin içine küçük bir üçgen tepe 4 tepe boş bırakılıyor.

Ters taraftan devam edilerek boş bırakılan tepelerin içi dolduruluyor. Dolu tepeler boş bırakılıyor. İşleme 6 kez devam edilir. Ters ve düz olarak her üçgen tepenin içi 6 kez üçgen tepeciklerle doldurulduktan sonra, yine ters düz olarak sıra atlamadan bir düz bir ters olmak üzere örmeye devam ediliyor. Başlangıçta tepelerin içi 6 kez üçgenlerle doldurulması hasır örme eğimi nedeniyledir.

Örgünün sıkıştırılması ve yüzeyin düzenlenmesi

Tepecikler arasında ve tepecikler içinden 32 mikron altın teli geçirmek ve yapılan örgüyü şıkıştırmak ve germek için çifte kullanılır. Şıkıştırma ve germe işlemi ne kadar iyi ve sağlam yapılırsa hasır kalitesi o kadar iyi olur. Sıkıştırma sonucunda zaman zaman hasır üzerindeki tepeciklerin içi dolar, tel geçmez hale gelir.

Örmeye devam etmek için normal dikiş iğnesi ile üçgen tepeciklerin uç kısımlarında 32 mikron altın telin geçmesi için delikler açılarak örmeye devam edilir. Örme işlemi bir düz, bir ters olmak üzere istenilen boyda hasır elde edilinceye kadar devam eder. Bir ters bir düz örmenin nedeni, hasırda alt ve üstte farklılık olmaması içindir. Ancak kesilen teller, tel sonları iyi bir hasır örücü tarafından bir yüzde toplanır.

Kesik tellerin toplandığı bu yüz, atölyelerde hasıra başlık takılırken tene (vücuda) değen taraf olarak kullanılır.

Ürünün Ayırt Edici

Hasır işlemeciliği tel halinden sonra tamamen el emeği göz nuru olması, yöre halkının bu işle uğraşanlarının Fatih Sultan Mehmet Han tarafından Trabzon'u fethedip Osmanlı topraklarına katmasından sonra anadan kızlara silsile öğretilmesiyle devam ede gelmesinden ve yöreye has desen ve şekillerden oluşmasıdır. Trabzon Telkariye ve Hasırının ayırt edici özelliklerinden biriside hasır örgü üzerine su konulduğunda altına su sızdırmamaktadır. Üretim sürecinin mahreç olması genel olarak işçiliktir.

Trabzon'un 1461 senesinde fethinden sonra; Gümüşhane ilinde çıkarılan gümüş madeninin günün şartlarında kara yoluyla taşınmasının hem riski hem de uzun sürmesi nedeniyle Trabzon limanı ve Trabzon ili gümüş madeninin ticaret merkezi haline gelmesine neden olmuştur.

Tarihi süreç içerisinde Gümüşhane ilinde çıkarılan gümüşler işlenmeye hazır veya ham olarak Trabzon'a getirilerek çeşitli işlemlerden sonra öncelikle gümüşün, sonrada altın'ın telkari ve hasır örgüde önemli bir ticari merkez olmasına yol açmıştır. Bu dönemlerde gümüşün işlenmesi, hasır örgüsü Trabzon il merkezi ilçeleri ve köylerinde sanatsal ve el işçiliği becerisi olan kadınlar tarafından yapılmaya başlanmıştır. Bu örgü işi büyük beceri ve ustalık istemektedir.

Yılların birikimi bu yöredeki hasır telkarı ve hasır örgünün ulusal ve uluslararası ün yapmasına neden olmuştur.