Coğrafi işaretli ürün · Siirt
Yörede yetişen yabani fıstığın meyve yağı, kuyu tuzu ve külle üretilir. Odun ateşinde kaynatılan sabun, düzenli kalıplar yerine biçimsiz parçalar halinde hazırlanır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Siirt Bıttım Sabunu nedir?
Siirt Bıttım Sabunu, bıttım olarak bilinen yabani fıstığın meyve yağı, kuyu tuzu ve külle üretilen katı sabundur. Yörede botan sabunu adıyla da bilinir; düzenli çizgilerle kesilmeyen biçimi karakteristik özelliklerindendir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Siirt ili ve çevresinde bıttım sabunu, botan sabunu ismiyle de bilinir.
İçerisinde herhangi bir kimyasal türevi bulunmaz.
Siirt Bıttım Sabunu coğrafi sınırda uzun yıllardır üretilen ve gelenekselleşmiş bir sabundur.
Halk arasında bıttım sabunu 7 yıl bekletilirse 7 derde deva olduğuna inanılır.
Evlenecek kızlara ise sabun yapımı öğretilir ve çeyizlerine yıllanması için mutlaka yaptıkları sabundan bırakma kültürü vardır.
Bu üç yağ asidi toplam yağ asidi içerisindeki oranı % 90’ın üzerindedir.
Palmitik ve linoelik yağ asitleri ise sabunun sertliğini ve köpüğünü artırır.
Siirt Bıttım Sabununun kesimi ve şekli karakteristik özelliklerinden biridir.
Siirt Bıttım Sabunu diğer yörelerdeki sabunların aksine düzenli çizimler yapılarak kesilmez.
Siirt ilinin ekonomisinde ve kültüründe önemli bir yere sahiptir.
Çeyizlerin içinde yer alan en önemli unsurdur.
**Bitki ve meyve:** Siirt Bıttım Sabunu yörede bıttım, menengiç veya çitlembik adı ile de bilinen aşılanmamış yabani fıstık ağaçlarının (Pistacia terebinthus) meyvesinin yağı, kuyu tuzu ve kül ile elde edilen bir sabundur.
Bıttım bitkisinin yağ asidi profilinde en çok oleik, palmitik ve linoelik asit bulunur.
Bıttım bitkisinin ORAC değerleri de üretilen sabunun antioksidan değerinin yüksek olduğunu gösterir.
**Odun ateşinde pişirme:** Odun ateşinde yapılan sabunlar dinlendirilir ve bu dinlendirme sabunun kalitesini artırır.
Oleik yağ asidi Siirt Bıttım Sabununda doku ve kıvam vermekle birlikte cildi temizleme ve nemlendirme işlevini görür.
Siirt Bıttım Sabununu diğer sabunlardan ayıran bir diğer özelliği ise biçimsiz şekillerde parçalanmasıdır.
Kullanılan hammadde farkı ve coğrafi sınıra özgü üretim metodu vardır.
Tablo-1: Bıttım yağının fizyokimyasal özellikleri.
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan bıttım yağının fizyokimyasal özellikleri., özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir. * Değerler sicilde başlıkta belirtilen yağ veya bıttım örneklerine aittir; bitmiş sabun ölçümü olarak yorumlanmamıştır. Belgesel açıklamaya bakınız.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan bıttım yağının fizyokimyasal özellikleri., özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir. * Değerler sicilde başlıkta belirtilen yağ veya bıttım örneklerine aittir; bitmiş sabun ölçümü olarak yorumlanmamıştır. Belgesel açıklamaya bakınız.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | En az | En çok |
|---|---|---|
| Refractiveindex n(20 D) | 1,464 | 1,467 |
| Yoğunluk (d20/20) | 0,971 | 0,978 |
| Asitlik (%oleik asit) | 0,74 | 0,93 |
| Peroksit Sayısı (meq/kg) | 0,35 | 0,54 |
| İyot Sayısı | 88,09 | 92,54 |
| Sabunlaşma Sayısı | 128,8 | 181,9 |
Tablo-2: Bıttım bitkisinin soğuk sıkım yağlarında yoğun olarak bulunan yağ asidi içerikleri
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan bıttım bitkisinin soğuk sıkım yağlarında yoğun olarak bulunan yağ asidi içerikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir. * Değerler sicilde başlıkta belirtilen yağ veya bıttım örneklerine aittir; bitmiş sabun ölçümü olarak yorumlanmamıştır. Belgesel açıklamaya bakınız.
Tabloyu görüntüle · 5 kayıt
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan bıttım bitkisinin soğuk sıkım yağlarında yoğun olarak bulunan yağ asidi içerikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir. * Değerler sicilde başlıkta belirtilen yağ veya bıttım örneklerine aittir; bitmiş sabun ölçümü olarak yorumlanmamıştır. Belgesel açıklamaya bakınız.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Yağ Asidi (%) | En az | En çok |
|---|---|---|
| Oleik (C18:0) | 50,67 | 53,09 |
| Palmitik (C16:0) | 19,80 | 22,06 |
| Linoleik (C18:3) | 17,70 | 19,60 |
| Stearik (C18:0) | 2,82 | 4,01 |
| Linoleik (C18:3) | 0,67 | 0,78 |
Malzeme, yapı ve teknik ayrıntılar
Siirt ili ile özdeşleşmiş Siirt Bıttım Sabunu bölgede doğal olarak elde edilen bir üründür.
Geleneksel bir yöntem olan odun ateşinde kaynatılarak yapılır.
Sicildeki hammadde ve ürün kapsamı
* Belgesel açıklama: Sicilin 2. sayfasında sabun adıyla birlikte yemeklik yağ kullanımı, yüksek yağ oranı, %10’un altındaki nem ve uzun raf ömrü ifadeleri yer alır. Bu bilgilerin hammadde yağa mı, bitmiş sabuna mı ait olduğu açıklanmaz. Tablo 1 bıttım yağını, Tablo 2 soğuk sıkım yağlarını, 3. sayfadaki Tablo 3 ise bıttım örneklerini konu alır. Bu verilerden sabun için gıda kullanımı, bitmiş ürün nem şartı veya sayısal raf ömrü çıkarılmamıştır.
Nasıl üretilir?
Bıttım, yağ çıkarma ve kaynatma
Malzeme miktarları 50 kg Siirt Bıttım Sabunu üretimi içindir.
- 150 kg bıttım meyvesi (tercihen coğrafi sınırda yetişen)
- 15 kg kuyu tuzu (tercihen coğrafi sınırdan çıkartılan kuyu tuzu)
- 1 kg meşe külü (bu kül, ilk aşamada suyun buharlaştırılması için kullanılır)
- 16 kg meşe külü
- 16 l su
**Hasat işlemi:** Eylül – ekim aylarında olgunlaşan bıttımlar toplanır, ayıklanır, yıkanır ve kurutulmaya bırakılır.
Kurutma işlemi yaklaşık 1 hafta sürer. Bıttımlar toplanırken özellikle yeşil ya da mavi renkli olması gerekir. Kurutulan bıttımların havanda, dibekte ya da baskı makinesinde yağ sıkım işlemi gerçekleştirilir. Bu aşamadan sonra bıttım yağı 24 saat derin kovalarda bekletilir. Bekletilmesindeki sebep ise yağ içinde kalan posasının dibe çökmesi içindir. Posası dibe çökmüş bıttım yağı yayvan derince kazanlara boşaltılır.
1 kg meşe külü kazana alınan bıttım yağına el ile serpilir. Karışım homojen oluncaya kadar karıştırılır. Odun ateşinde yapılan bıttım sabunu devamlı karıştırılmak sureti ile suyu buharlaştırılır. Bu işlem yaklaşık olarak 2 saat sürer. 16 kg meşe külü ve 16 l su derince bir kapta homojen olana kadar karıştırılır. Bu karışım 3 gün bekletilir ve her gün mutlak suretle karıştırılması gerekir.
Dinlendirme, kurutma ve kesim
**Kurutma işlemi:** Bıttım sabununda kostik yerine pH dengelemesi ve sabunlaşması için meşe külü kullanılır. Suyu buharlaşan bıttım sabunu kazanlarda kaynadıkça katılaşmaya başlar. Bu katılaşmanın önüne geçmek için 3 gün bekletilen meşe külü suyu kademeli olarak sabuna eklenir ve devamlı karıştırılır. Karıştırma işlemi en başından en sonuna kadar aralıksız devam ettirilir.
Karıştırma işlemi ilk etapta karışımın köpürüp taşmaması için ikinci etapta ise giderek katı hal alan sabunun homojen olması içindir. Karışımı ateşten almadan yaklaşık yarım saat öncesinde 15 kg kuyu tuzu eklenir ve karıştırmaya devam edilir. Bu işlem yaklaşık 2,5–3 saat sürer. Pişirme işlemi tamamlanmış sabunlar kalıplara kontrollü bir şekilde dökülür. Dökülen sabunlar bir spatula ile eşit olarak tüm yüzeye dağıtılır.
Kurutma işlemi mevsime göre değişiklik gösterir. Yazın bu süre 3–4 gün iken kışın yaklaşık 24 saat içinde kurur. Kurutma işlemi tamamlanan bıttım sabunları 7 gün sonra kullanıma hazır hale gelir. Sabun kalıplarının parmakla bastırıldığında çökme yapmayacak kadar sertleşmiş ve kurumuş olması gerekir. Üretimden çıkmış yeni sabunlar koyu yeşildir. Zamanla, bekleyen sabunların rengi açılır. Çok uzun süre bekleyen sabunlar ise kahverengileşir.
Çapları 30 ila 40 cm arasında değişen yuvarlak tekerler halinde hazırlanan bıttım sabunları, Siirt’e özgü usulde iki başında tahta aparatları bulunan ince teller ile kesilir. Önce ortadan ikiye yarım daire şeklinde kesilen tekerler sonrasında belli bir şekil gözetilmeksizin satıcının tercihine göre parçalanır. Kesilen parçalar kalıp usulü değil tartılarak satılır. Siirt Bıttım Sabununa yönelik parlatma veya renklendirme yapılmaz.
Parçalama ve ambalajlama
Siirt Bıttım Sabunu kalıplara döküldüğü doğal yüzeyiyle satışa sunulabilir. Siirt Bıttım Sabunu parçalanmadan, gelişi güzel kesilerek kilo ile ya da tek tek ambalajlanarak satışa sunulabilir.
Yöreyle bağı nedir?
Üründe yörede yetişen bıttımlardan elde edilen yağ kullanılır. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Siirt Bıttım Sabunu tüm üretim aşamaları coğrafi sınırda gerçekleşir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur. Siirt Bıttım Sabununun geçmişi eskiye dayanır.
Siirt Bıttım Sabunu yöre ile özdeşleşen, yüzyıllardır üretilen ve yöreyle bilinen sabundur.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1741 tescil numaralı Siirt Bıttım Sabunu mahreç işareti olarak 20 Mayıs 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Siirt Bıttım Sabunu ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Siirt Bıttım Sabunu ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Bıttım örneklerinin TMF ve ORAC değerleri için sicilde verilen özellikler ve ölçü birimleri aşağıdaki tabloda yer alır.
Denetimler; Siirt Tarım ve Orman İl Müdürlüğü koordinatörlüğünde, Siirt Tarım ve Orman İl Müdürlüğü, Ticaret ve Sanayi Odası Başkanlığı ve Siirt Kültür Turizm İl Müdürlüğünden konuda uzman 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından düzenli olarak yılda 1 defa ve gerek duyulduğunda veya şikâyet halinde her zaman gerçekleştirilir. Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir. Kullanılan bileşenlerin ve üretim metodunun uygunluğu. Coğrafi sınırda yetişen bıttım bitkisinin kullanımı.
Siirt Bıttım Sabunu ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
Tablo-3: Bıttım örneklerinin TMF ve ORAC değerleri
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan bıttım örneklerinin tmf ve orac değerleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir. * Değerler sicilde başlıkta belirtilen yağ veya bıttım örneklerine aittir; bitmiş sabun ölçümü olarak yorumlanmamıştır. Belgesel açıklamaya bakınız.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | En az | En çok |
|---|---|---|
| Toplam Fenolik Madde (mg GAE/100g) | 7,15 | 10,54 |
| Antioksidan Aktivite ORAC Değ. (µmol TE/ | 691,97 | 955,97 |
