Coğrafi işaretli ürün · Rize
Rize’nin İyidere ilçesindeki mağaradan çıkarılan gri, porfirik dokulu bazalttan yapılır. Oyma ve yontmayla biçimlendirilen taş, pişirme gereci olarak kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗İyidere Pileki Taşı nedir?
İyidere Pileki Taşı, Rize’nin İyidere ilçesindeki mağaradan çıkarılan gri, porfirik dokulu bazalttır. Oyma ve yontmayla biçimlendirilerek pişirme gereci olarak kullanılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Mineral yapısı ve kimyasal özellikler
Bazaltik-andezitik tüf olarak isimlendirilir.
Yüksek ısıya dayanaklıdır.
İyidere Pileki Taşı, klinopiroksen, alkali feldispat, amfibol, sanidin, kil ve zeolit minerallerinden oluşur.
Kızdırma kaybı (LOI), %4,74–4,75 aralığındadır.
Baskın mineral olarak, İyidere Pileki Taşının boşluklarında ikincil olarak oluşan zeolit minerallerinin (analsim ve klinoptilolit) olduğu görülür.
K-feldispat, plajioklas ve diopsit mineralleri majör miktarlarda bulunur.
İkincil olarak oluşan kil minerali (vermikülit) ve volkan camı ise minör miktardadır.
İyidere Pileki Taşının kimyasal özellikleri Tablo 1’de, faz içerikleri ise Tablo 2’de yer almaktadır.
Sicildeki kimyasal analiz değerleri aşağıdaki tabloda aktarılmıştır. MgO ve LOI aralıkları kaynak tablosundaki yazımıyla korunur; LOI için anlatıdaki %4,74–4,75 ile tablodaki 4,74–4,5 ifadeleri birleştirilmez.
İyidere Pileki Taşının kimyasal analizi
Kimyasal analiz (%). Kaynak tablodaki aralık yönü ve LOI yazımı aynen korunmuştur.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| SiO₂ | Al₂O₃ | Fe₂O₃ | CaO | MgO | K₂O | Na₂O | LOI |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 48–48,03 | 17,85–17,89 | 9,55–9,58 | 4,31–4,35 | 5,48–5,40 | 4,5–4,7 | 5,25–5,27 | 4,74–4,5 |
İyidere Pileki Taşının kantitatif XRD analizi
Mineralojik kompozisyon (%). Sicil PDF 3. sayfadan görüntüyle doğrulandı.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| K-feldispat | Plajioklas | Diopsit | Analsim | Klinoptilolit | Vermikülit | Volkan camı |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 26,5–26,9 | 16,7–17 | 15,4–15,5 | 30–30,5 | 2,9–3,5 | 2,9–3,5 | 4,7–5 |
Ekmek, hamsi ve güveç pilekilerinin ölçüleri
Frenk ocağı ve güveç kabı: 50 cm’lik (kotluk) taş kullanılarak 4–5 cm kalınlık ve 6–8 cm derinlik ölçüsüyle üretilir.
**Biçim ve ölçüler:** İnsan gücü ile oyularak ve yontularak şekil verildikten ve yüksek sıcaklıkta ısıtılıp sertleştirildikten sonra kullanılır.
İyidere ilçesinde, ekmek pişirmek için yuvarlak biçimli ekmek pilekisi, hamsi pişirmek için ise elips şeklinde, eğimli ve alçak tarafında deliği olan hamsi pilekisi yapılıp kullanılır.
İyidere Pileki Taşı, kalınlık bakımından çeyrek (25 cm), tam (40 cm) ve kotluk (50 cm) olarak üçe ayrılır.
Ekmek pilekisi: 40 cm’lik (tam) taş kullanılarak 3–4 cm kalınlık ve 4–6 cm derinlik ölçüsüyle üretilir.
Hamsi pilekisi: 25 cm’lik (çeyrek) taş kullanılarak 2–3 cm kalınlık ve 3–5 cm derinlik ölçüsüyle üretilir.
Kimyasal bileşenler ve yöresel taş kaynağı
Kimyasal ana bileşenleri SiO, Al O, Fe O, CaO, MgO, K O ve Na O’dur.
İyidere Pileki Taşının çıkarılışı ve işleme aşamaları coğrafi sınıra özgü nitelik taşır ve ustalık becerisi gerektirir.
İyidere Pileki Taşı; Rize ili İyidere ilçesindeki İyidere Mağarasında bulunan yastık lav şeklinde yerleşmiş bazalt biriminden seçilip çıkarıldıktan sonra kullanım amacına göre şekillendirilerek pişirme gereci olarak kullanılan gri renkli porfirik dokulu bazalttır.
Nasıl üretilir?
Uygun taş yatağının seçilmesi
İyidere Pileki Taşı, İyidere Mağarasında bulunan yastık lav şeklinde yerleşen bazalt biriminden, uzman kontrolünde tecrübeli ustalar vasıtasıyla tespit edilip çıkartılır. İyidere Pileki Taşının üretiminde kullanılan aletler; yuvarlak pergel, rimit adı verilen iki ucu sivri olan çekiç ve bir ucu sivri bir ucu kavisli olan külünktür. Rimit, taşın mağaradan çıkarılmasında kullanılırken külünk ise çıkarılan taşı şekillendirmek için kullanılır. Külünk, taşın dağılmadan rahatça şekillendirilmesini sağlar.
Taşın kaynağından çıkarılması
Usta, mağara içinde tespit ettiği ve kalınlığı en az 25–30 cm olan yerleri pergelle ayarlar ve bulduğu kaynağın etrafını ürüne göre çıkarmaya hazır hale getirir. Çıkartma işlemi sırasında taşın kırılmaması için kaynağın çevresi rimit adı verilen iki taraflı sivri çekiçle veya elle işaretlendikten sonra işaretli noktalara eşit güç uygulanarak taş kaynağından ayrılır.
Pilekinin şekillendirilmesi ve sertleştirilmesi
İyidere Pileki Taşı, usta tarafından rimit ile mağara dışına alındıktan sonra külünk ile şekillendirilir. Her ustanın kendine ait bir imzası vardır ve pilekinin tabanına işler. İyidere Pileki Taşının özelliği kolayca şekil alabilmesi ve yüksek ısıya dayanıklılığı ile sertleşmesi sonucu çeşitli amaçlarda kullanılabilmesidir. İyidere Pileki Taşı kullanım amacına göre şekillendirilip yüksek sıcaklıkta ısıtılıp sertleştirildikten sonra kullanılır.
İyidere ilçesinde, ekmek pişirmek için beş farklı büyüklükte yuvarlak biçimli taş pileki, hamsi pişirmek için ise elips şeklinde, eğimli ve alçak tarafında deliği olan hamsi pilekisi yapılıp kullanılır. Bunların dışında isteğe bağlı olarak pileki taşından mantuz/mantız olarak da adlandırılan frenk ocağı ile etli yemekleri pişirmede kullanılmak üzere iki tarafında kulpu ve üzerinde taştan yapılmış kapağı bulunan güveç kapları da üretilebilir.
Yöreyle bağı nedir?
Üretimde kullanılan taşlar, coğrafi sınırda bulunan İyidere Mağarasından çıkartılır. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan İyidere Pileki Taşının tüm üretim aşamaları, coğrafi sınırda gerçekleşmelidir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur.
İyidere Mağarasının oluşumu
İyidere Pileki Taşının elde edildiği İyidere Mağarası, uzun yıllar boyunca işletilmesi sonucu oluşturulmuş yapay bir mağaradır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
İyidere ilçesinde uzun bir geçmişe sahip olan İyidere Pileki Taşı, coğrafi sınırın mutfak kültürü ile ekonomisinde önemli yere sahiptir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1618 tescil numaralı İyidere Pileki Taşı mahreç işareti olarak 24 Temmuz 2024 tarihinde tescil edilmiştir. İyidere Pileki Taşı ibaresi, sicil belgesinde gösterilen logo ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, İyidere Pileki Taşı ibaresi, logo ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; İyidere Kaymakamlığının koordinatörlüğünde, İyidere Belediyesi, İyidere İlçe Milli Eğitim Müdürlüğü, İyidere İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi Mühendislik ve Mimarlık Fakültesi İnşaat Mühendisliği ile S.S. İyidere Tarımsal Kalkınma Kooperatifinden ürün konusunda uzman birer kişinin katılımı ile oluşan 5 kişilik denetim mercii tarafından gerçekleştirilir.
Denetimler, düzenli olarak yılda en az bir kere, ayrıca şikâyet üzerine ve gerekli görülen hallerde ise her zaman yapılır. Denetim sırasında tespit edilen uygunsuzluklar ile alınması gerekli tedbirler, denetlenen kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir. Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir. İyidere Pileki Taşının İyidere ilçesindeki İyidere Mağarasından çıkarılması. Üretimde kullanılan taşın kırılgan olmayan ve şekil verilebilen yapıda olması. Ürünün çap, kalınlık ve derinlik özelliklerinin uygunluğu.
Üretim metoduna uygunluk. İyidere Pileki Taşı ibaresi, logosu ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
