Arapgir Tahta Çivili Ayakkabı

Deri, kösele, tahta çivi ve kullanılan araçlar

Arapgir Tahta Çivili Ayakkabının üretimi için gerekli temel malzemeler aşağıda verilmektedir.

• **Deri:** Tabaklanmış sığır derisidir.
• **Kösele:** Taban yapımında kullanılan ham sığır derisinden elde edilir.
• **Taban astarı:** İnce köseleden yapılır.
• **Tahta çivi:** Uzunluğu 5 mm, kalınlığı ise 0,5 mm olup fırınlanmış huş, kayın ve gürgen ağacından yapılır ve tabanın sayaya montesinde kullanılır.
• **Kasaburuk:** Tahta çiviler ayakkabı tabanına monte edilirken kasaburukla delik açılır.
• **Kanca:** Ayakkabı kalıptan kanca ile çıkarılır.
• **Tel çivi:** Ebatı 5×22 mm olup ayakkabı kalıba çekilirken ve topuk monte edilirken kullanılır.
• **Istampa:** Kesimde kalıp görevi görür.
• **Kalıp:** Tahta kalıp kullanılır.
• **Danilya:** Sayayı kalıba çekmek için kullanılır.
• **Labunya:** Cila mumunun ayakkabı kenarına sürülmesinde kullanılır.
• **Raspa:** El raspası ve iç raspası olarak iki çeşit olup törpüleme işlemi için kullanılır.
• **Kerpeten:** Çivileri çekmek için kullanılır.
• **İlinti tığı/ilinti bizi:** Dikiş için kullanılır.
• **Filo bıçağı ve falçata:** Kesme ve düzeltme işleminde kullanılır.
• **Zımpara:** Ayakkabının alt ve yan kenarlarını düzeltmede kullanılır.
• **Dikiş ipi:** İki üç katlı keten ipi olup el dikişi yapılırken bal mumu ile mumladıktan sonra kullanılır.
• **Cam:** Ökçe ve yan kenarların kazınarak düzeltilmesinde kullanılır.
• **Petatir:** Tabanın yan kenarlarını şekillendirmede kullanılır.
• **Zımba:** Sayanın ön yüzüne model verilirken kullanılır.
• **Çiriş tozu:** Çiriş bitkisinin köklerinin kurutulmasıyla elde edilir. Su ile ıslatılarak yapıştırıcı veya sertleştirici olarak kullanılır.
• **Karşılık:** Karşılık, tahta takozdan yapılır. Ayakkabının kenarları bıçakla düzeltilirken derinin zedelenmesini önlemek için dayanak olarak kullanılır.

Model seçimi ve kalıp hazırlığı

• Siyah reçine boyası
• Çekiç, örs

Arapgir Tahta Çivili Ayakkabıda kullanılan modellere ve özelliklerine aşağıda yer verilmektedir.

Ölçü alınması ve sayanın hazırlanması

**Ölçü, model ve saya hazırlığı:** Arapgir Tahta Çivili Ayakkabı, hazır ölçü kalıplarına uygun olarak üretilir. Özel durumlarda ise ayağın ön tarak kısmı ile uzunluğunun ölçüsü alınarak üretim yapılır. Yapılacak model seçilerek fort veya bombe kullanıp kullanılmayacağı belirlenir. Istampaya göre filo bıçağı ile saya (ayakkabının yüz kısmı) kesilir. Eğer ayakkabının ön yüzüne delikli model istenmişse zımba ile desen vurulur. Sayacı makinasında iç astarı ve üst kenar kıvrımlarının dikişi yapılır.

Köseleden kesilen taban astarı, tahta kalıbın tabanına çakılır. Taraklı ayak için kalıbın ön tarafının uç üst kısmına meşinden parça çakılır. Yapılan bu işleme alça vurmak adı verilir. Ayakkabının ön uç ile arka kısmının sertliğini sağlamak için taban astarından kesilen parçalar, çiriş tozundan hazırlanan mayi sürülerek bu kısımlara yapıştırılır. Ayakkabının arka kısmına konulan parçaya fort, ön uç kısmına konulan parçaya ise bombe denir.

**Arapgir Tahta Çivili Ayakkabının Üretim Aşamaları:** Hazır haldeki sayanın iç tarafına çiriş tozu sürülerek küçük bez parçaları yapıştırılır. Bunların üzerine sayaya bir kenardan dikilmiş olan astarın da yapışması sağlanır. Ayakkabının yapımı bittiğinde kalıptan kolayca çıkarılması için, kalıbın ön üzerine ve arka kısmına sabun sürülüp kâğıt parçası konduktan sonra saya kalıbın üzerine geçirilir. Sayanın kenarı, danilya aletinin ucuyla çekilip gerdirilerek tel çivilerle kalıba çakılır.

Ön ve arka tabanın çevresine, potluğu önlemek için tel çiviler sık olarak çakılır. Bu aşamada kullanılan tel çiviler, taban monte edilmeden önce çıkarılmak üzere sayanın kalıba gerdirilmesi için kullanılır. Kalıba yerleştirilen sayanın kalıba tam oturmasını sağlamak için çekiçle kalıbın yan ve üst kısımlarına vurulur. Falçata kullanılarak fazlalık kısımlar kesilir.

İlinti dikişi, tahta çivi ve topuk montajı

**İlinti dikişi ve köselenin ıslatılması:** Tel çiviler ile kalıba monte edilmiş olan saya, taban astarına ilinti dikme adı verilen el dikişiyle dikilir veya yapıştırıcı kullanılarak yapıştırılır. Uç kısmı içe doğru hafifçe eğri ilinti tığı, astara sokulur ve ardından iğne buraya batırılarak çift kat el dikişi yapılır. Dikiş yapılan ip iki ya da üç katlı bal mumu ile kaplanmış keten ipliğidir.

İlinti dikişi veya yapıştırma işleminden sonra, taban için kesilmiş olan kösele, bıçağın keseceği tava gelinceye kadar suda ıslatılır. Böylece köseleye çakılacak olan tahta çivinin şişmesi ve dayanıklı olması sağlanır. Kösele aşındıkça tahta çivi de aşınır ve tabanda açılma olmaz. Islatılmış taban köselesi, kalıptaki tel çivilerin 20 dk bekletilip çekilmesiyle birlikte kalıpta çekili olarak kalan sayanın tabanına konur ve bıçak ile taban kenarına iz açılır.

**Tahta çiviler ve topuk montajı:** Kasaburuk çekiçle vurularak bu iz üzerinde delik açılır ve açılan her deliğe tahta çiviler çivilenir. Bu işlemin ardından falçata ile yan kenar fazlalıkları alınarak düzeltmeler yapılır. Düzeltilen yan kenarlara petatir kullanılarak şekil verilir. Bu işleme piyanta denir. Piyanta yapımından sonra kalıptaki ayakkabının ökçe kısmına, yapıştırıcı ve 5×22 mm ölçülerinde tel çivi kullanılarak topuk monte edilir.

**Boyama işlemi:** Çivilenen topuğun kenarları ve tabanı cam parçası ile kazınır, zımpara ile düzeltir ve siyah reçine boyası ile boyanır. Ocak üzerinde ısıtılmış labunya kullanılarak kenar kısımlara cilalanır. Ayakkabı, kalıp üzerinde iki gün bekletilerek şeklinin bozulması önlenir. Kanca ile kalıptan çıkarılan ayakkabının iç kısmındaki tahta çivi uçları el raspası ile kırılıp törpülenerek düzeltilir. Çiriş tozu sürülen iç astar, ayakkabının iç tabanına yapıştırılır.

Topuk kenarlarına filo bıçağı ile çepeçevre iz açılarak şekil verilen kısımlar cilalandıktan sonra Arapgir Tahta Çivili Ayakkabı giyime hazır hale gelir.