Yahyalı El Halısı

Yöresel geçmiş ve bordür bezemeleri

Yaklaşık 250 yıllık geçmişe sahip olan ve Kayseri’nin Yahyalı ilçesinde üretilen Yahyalı El Halısı, geçmişte ilçenin en önemli istihdam kaynağı idi.

Kalitesi ve desen özellikleriyle turistlerin yoğun ilgi gösterdiği ürün, özellikle Kapadokya bölgesine gelen turistler vasıtası ile dünya çağında tanınırlığa sahip olmuştur.

Bordür kısmı doğa ve bina manzaralarıyla süslenir.

Mitolojik figürlere de rastlanır.

Yün iplik ve dokuma kalitesi

Yaz aylarında yaylacılık yapan yöre halkı, yetiştirdiği hayvanların yünlerinden çözgü, atkı ve ilmelik iplerini hazırlayarak kış aylarında dokuma yapacakları malzemeyi temin eder.

Çözgü, atkı ve ilmelik ipler yündür. Bir m² halıda ilme 2900 g, çözgü 720 g, kalın atkı 200 g ve ince atkı 250 g’dır; toplam malzeme 4070 g/m² olarak verilir.

Yüksek Toros Dağlarında yayılan koyunlarının yünleri hem parlak hem de mukavemetli olduğundan Yahyalı El Halılarının malzeme kalitesi de artar, Yahyalı ilçesinde yetişen bitki ve meyve çeşitliliği ise boyar madde açısından oldukça avantaj sağlar.

Bitkisel motifler ve hâkim renkler

Stilize edilmiş bitkisel ve geometrik motifler, köşe-göbek meydana getirecek şekilde halı yüzeyine dağıtılır.

Yahyalı El Halılarında genellikle stilize edilmiş bitkisel desenler ve geometrik desenler kullanılır.

Yahyalı El Halılarının ayırt edici özelliği genellikle hakim renk olarak kırmızı, lacivert, kahve rengi, sarı, gri ve tonlarının kullanılmasıdır.

Lacivert, bordoya yakın kahverengi, koyu yeşil, kırmız ve tonları ana renklerdir.

Devetüyü, beyaz, sarı gibi renkler de az miktarda kullanılır.

**Türk düğümü:** Dokuma kalitesi 30×35; bir dm²’de 1.050 ilme bulunur. Çift Türk düğümü kullanılır ve hav yüksekliği 5–7 mm’dir. İlmelik ip 3.5/2 Nm yün, çözgü 4/3 Nm yün, kalın ve ince atkılar 4/2 Nm yündür.

Üründe kullanılan motifler yöredeki kültürel birikimi yansıtmakta olup, motif, kompozisyon ve renk seçimi ustalık gerektirmektedir.

Bukağı, göz ve el motifleri

Bukağı — Bukağı ya da köstek olarak bilinen alet Anadolu’da at, eşek, öküz gibi hayvanların ayaklarına bağlanan kaçmasını ve otlaktan ayrılmasını engelleyen bir aparattır. Bukağı motifi, ailede hep bir arada yaşama isteğini anlatan motiftir. Tarak, Küpe, Saç bağı — Tarak ve küpe eskiden beri düğünlerde genç kızlara hediye edilen önemli bir aksesuardır. Dokumalarda kullanılan tarak, küpe, saç bağı motifleri genç kızların evlenme isteğini anlatır.

Göz Motifi — Nazardan korunmanın sembolü olan göz motifi, dikdörtgen, üçgen ve eşkenar olmak üzere insan gözü stilize edilerek kullanılır. Koç Boynuzu — Bereket, güç, erkeklik, kahramanlık sembolü orak kullanılır. Koçun kafası ile birlikte veya yalnız boynuzların stilize edilmesiyle kullanılır. Mühür, Yıldız — Mührü Süleyman olarak da bilinir. Genellikle sekizgen olarak yapılan motif, yaşama sevinci ve mutluluğu ifade eder. Gökyüzünü simgelemez.

Sekiz köşe olması ise doğurganlığı temsil eder. El – Parmak — Yahyalı El Halılarındaki el motifi, nazardan korunmak ve bereket amaçlı kullanılır. Haç İşareti — Yatay ve düşey iki çizginin birleşmesi ile oluşur. Yahyalı El Halılarında, ilçede yaşayan gayrimüslimlerden etkilenilmiştir. Nazardan koruma amaçlı kullanılır.

Yöresel renkler ve doğal boyalar

Yahyalı El Halılarında hakim renkler genellikle kırmızı, lacivert, mavi, bordo, sarı, kahverengi ve kurşuni renkler ile çok az siyah ve beyazdır. Elyafın boyanması, ilçede yetişen doğal bitkilerden yapılmaktadır. Sadece mordanlama sırasında çok az kimyasal kullanılır. Yöre tabiri ile “seğleme” denilen bu aşamada, elyaf ile boyar madde arasında bir bağ oluşturularak boyanın elyafa daha iyi sabitlenmesi hedeflenir.

Kırmızı — Yahyalı El Halılarında kullanılan kırmızı renkler yörede doğal olarak bol miktarda yetişen boya kökü (Rubia tinctorium L.) veya “boya çili” olarak bilinen bir bitkiden elde edilir. Bitkinin toprak altında kalan kök kısmından elde edilen söz konusu boyar madde; kaynatma dereceleri, boyar madde miktarı ve boyanacak iplerin malzemesine göre kırmızının tonlarına dönüşür.

Sarı — Genellikle asma yaprağı (Vitis Vinefera), ada çayından (Salvia Officinalis) elde edilen sarı renk çeşitli derecelerde kaynatma ve farklı miktarda boyar madde kullanılarak tonları oluşturulur. Yeşil — Genellikle asma yaprağı ile yapılır. Ceviz yaprağı da kullanılır. Yöresel adı “yeşeni”dir. Mavi — Mavi doğal çivit otu (İsatis Tinctoria) ve ya indigo (İndigofera Tinctoria) bitkilerinden yapılır. İlçede yetişmeyen indigo, dışarıdan temin edilerek boyama atölyelerinde boyattırılır.

Kahverengi — Genellikle ceviz kabuğu (Juglaus Regia) kullanılarak yapılır. Yahyalı ilçesinde bolca yetişen ceviz, kurutularak kabuklarından temizlenir. Temizlenen kabuklar boyar madde olarak kullanılır. Kurşuni (Sırçanı): Yahyalı ilçesinde doğal miktarda toprak sulama kanalları etrafında ve bataklıklarda yetişen nanegillerden olan yaban nanesi (Mentha Sipicata L.) veya yöresel ismi ile “narpız” otundan elde edilen bitkiden yapılır. Bataklık çamuru ile de yapılır.

Siyah — Siyah renkli koyunların yününden elde edilir. Beyaz — Beyaz renkli koyunun doğal yünüdür. Çeşitli temizleme yöntemleri kullanılarak inci beyazı veya farklı beyaz haline getirilir. Yahyalı El Halılarında siyah ve beyaz renk sadece kenar ve çerçevelerde sınırlandırmak maksatlı kullanır. Beyaz rengi kutsal kabul eden yöre halkı Yahyalı El Halısında bu rengi çiğnenmemesi için çok az kullanır. Yahyalı El Halılarında desen özellikleri çok çeşitlilik gösterir.

Sandıklı, mihraplı ve göbekli desenler

Desenler Orta Asya, Selçuklu ve Osmanlı kültürlerinin izlerini taşır. Konargöçer yaşamda görülen çiçek, bitki ve günlük yaşam araçları stilize edilerek halı motiflerine yansıtılır.

Sandıklı — Dokuma yapan genç kızın evlenme isteğini anlatmaktadır. Mihraplı — Camilerde imamın cemaate namaz kıldırmak için bulunduğu güneye (kıble) açılan niş olan mihrap deseni genellikle seccade türü dokumalarda kullanılır, desen özelliği olarak dikey ½ simetridedir. Çit Ayaklı — Yahyalı El Halılarında dokumaların bordür kısmına yöresel olarak “ayak” veya “suyolu” da denir.

Bordür kısmında hayat ağacı ve ya stilize edilmiş tekrar eden bitkisel motiflerin yer aldığı dokumalar olup, dokumayı yapan kişinin yaşama sevincini, uzun süreli yaşama isteğini anlatan dokumalardır. Dabazlı — Yöresel tabirde bir tür alerjik hastalık olan dabaz kelimesinden adını alır. Genellikle bordüre yakın alanların sınırlanmasıdır. Yahyalı halılarının yüksek kalitede dokunması dokumayı yapan kişinin zorsunması sonucu alerji olmasını da anlatır.

Karpuzlu — Dokumanın göbek kısmında yer alan geometrik şekillerin karpuza benzemesi ile ortaya çıkmıştır. Camili Ayak — Halının bordüründe cami, minare, ev figürleri yer aldığı için camili ayak olarak adlandırılmaktadır. Bu desen, dokumayı yapan kişi aile fertlerinin yaşantısının ev ile cami arasında geçmesi isteğini anlatır. Göbekli — Yahyalı El Halısında halının orta alanında olan desene göbek denir. Göbek deseni doğurganlığı, bolluk ve bereketi simgeler.

Göbek etrafındaki koçboynuzu; gücü, kahramanlığı temsil eder. Göbek üzerindeki eli belinde motifi ise hamile kadını ve doğurganlığı temsil eder. Göbekli dokumalardaki göbek üzerinde stilize edilmiş arpa, buğday başağı çok taneli meyve figürleri (nar, dut, çekirdekli karpuz) bolluk ve bereketin simgesidir. Üç göbeğin yan yana eklenmesiyle oluşturulan desene “üç göbekli” denir.

Baltalı, orta göbek üzerinde stilize edilmiş balta figürünün yer aldığı desendir.

Halıdaki motif repertuvarı ve anlamları

**Dokuma ve bezeme:** En çok kullanılan motifler arasında; eli belinde, hayat ağacı, muska motifi, pıtrak, bukağı, tarak, küpe, göz motifi, koçboynuzu, mühür, el ve parmak motifi ve haç işareti yer alır. Eli Belinde — Anadolu dokumalarında Orta Asya’dan beri kullanılan eli belinde motifi; doğurganlık, bolluk ve bereketi simgeler, neslin devamını, üretkenlik ve uzun süreli yaşam arzusunu anlatır. Hayat Ağacı — Dokuyucunun uzun yaşama arzusunu anlatır.

Muska — Muska onu üzerinde taşıyan kişiyi tehlikeli dış faktörlerden koruğuna inanılan yazılı dinsel metinleri simgeler, üçgen şeklindedir. Pıtrak — Pıtrak bahçelerde doğal olarak yetişen sık dikenli bir bitkidir. İnsanlara ve hayvanların üzerine yapışır. Anadolu’da pıtrak motifinin insanları kötü gözden koruduğuna inanılır. Aynı zamanda bir şeyin çokluğunu, bolluk ve bereketi anlatmak için kullanılır.