Coğrafi işaretli ürün · Hatay
Hatay’da geleneksel mancılık ocağında çekilen filament ve kesik kozalardan kirmanla eğrilen ipliklerle üretilir. Bu ipliklerden dört basamaklı elbiselik, sadakor, kirman elbiselik, şal ve örtülük kumaşlar dokunur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Hatay İpeği nedir?
Hatay İpeği, Hatay yöresinde yüzlerce yıldır üretilmekte olan ekonomik değeri yüksek bir üründür. Hatay İpeğinin elde edilmesinde filament ve kirman ile eğrilen olmak üzere iki tip ipekli iplik kullanılmaktadır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Ustalık birikimi ve ipekli kumaş çeşitleri
Bu yörede yaşayan ustaların geçmişten gelen bilgi ve birikimleri Hatay İpeğinin günümüze kadar ulaşmasını sağlamıştır.
Hatay İpeğinden dokunan kumaşların en önemli özelliği en ve boy olarak dikilebilir olmasıdır.
Hatay İpeği kullanılarak dokunan kumaşlar dört farklı tipte sınıflanmaktadır.
Mancılık sistemiyle el çekimi
Hatay yöresine özgü mancılık sistemi el çekim ocağı ile yüzlerce yıldır Hatay İpeğinden iplik ve kumaş üretilmektedir.
Hatay İpeği kumaşlarının teknik değerleri
Sicilin 5. sayfalarındaki ad ve sayılar kaynak sırasıyla aktarılmıştır. Özgün motif ve mikroskop görüntüleri bağlantılı sicil PDF’sinde yer alır.
Tabloyu görüntüle · 4 kayıt
Sicilin 5. sayfalarındaki ad ve sayılar kaynak sırasıyla aktarılmıştır. Özgün motif ve mikroskop görüntüleri bağlantılı sicil PDF’sinde yer alır.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Kumaş tipi | Çözgü ipliği (Nm) | Atkı ipliği (Nm) | Çözgü sıklığı (tel/cm) | Atkı sıklığı (tel/cm) |
|---|---|---|---|---|
| Dört Basamaklı Elbiselik | 36/1 (filament) | 7/1 (ştapel) | 26 | 12,5 |
| Sadakor Gömleklik | 76/1 (filament) | 15/1 (ştapel) | 34 | 11,5 |
| Kirman Elbiselik | 17/1 (ştapel) | 8/1 (ştapel) | 17 | 9 |
| Şal ve Örtülük | 54/1 (filament) | 86/1 (filament) | 22 | 20,5 |
Nasıl üretilir?
Filament ipliğinin çekilmesi
Hatay İpeği, koza ucu ipeği olan filament ve kesik kozalardan kirmanla eğrilen uzun elyaf ştapel iplik olarak üretilir. Türkiye genelinden toplanan kozalar boğdurulur ve kurutulur. Hatay’daki yaş kozaların boğdurulmasını yöredeki üretici yapar; çekim geleneksel mancılık ocağında gerçekleştirilir.
Mancılık ocağı ve kozanın hazırlanması
Mancılık ocağı taş ocağı, bakır leğen, bakır veya alüminyum iplik kılavuzları, gürgen ağacından makaralar, değirmen ve çıkrıktan oluşur. Bakır leğendeki su yaklaşık 100 °C’ye getirilir ve bu düzeyde tutulur. Kozalar kaynar suda ıslatılarak iki kez kabukları soyulur; kaynar sudan alınıp yaklaşık 10 dakika dinlendirildikten sonra yeniden suya bırakılır. Uçlar doğal ağaç dallarından yapılan uç bulma süpürgesiyle bulunur.
Koza uçlarının birleştirilmesi
İplik numarasına göre koza uçları birleştirilir: en ince iplikte 10–15, en kalın iplikte 70–80 uç kullanılır. Uçlar kılavuzlardan makaralara ve değirmene aktarılır; burada ipliğe 8–15 tur/m büküm verilir. Çıkrıkta çile halinde sarılarak filament iplik tamamlanır.
Kesik kozalardan kirman ipliği
Tohum için kesilmiş, çift böcekli, lekeli ve temiz beyaz kozalar türlerine göre ayrı kazanlarda işlenir. Temiz beyaz kozadan beyaz, lekeli ve içi dolu kozadan esmer iplik elde edilir. Kesik kozalar meşe veya gürgen külüyle hazırlanan küllü su ve defne sabununda yaklaşık 2,5–3 saat kaynatılır. Yıkanıp kurutulan elyaf kirmanla ipliğe dönüştürülür.
Kesik koza karışımının kaynak miktarları
Bir kilogram kesik koza için sicilde yaklaşık 30 litre su, 1 kg odun külü ve 250 g defne sabunu verilir. Kaynatmada kullanılacak gürgen veya benzeri odun miktarı kaynakta yaklaşık 250 kg olarak yazılıdır.
Kumaş dokumasına hazırlık
Kumaşın türüne göre iplik önceden kaynatılarak zamkı çıkarılabilir veya kök boyayla renklendirilebilir. Bütün kumaş türlerinde çözgü sarılır, levende (liverte) aktarılır, gücü ve tarak taharı yapılır. En ve boy yönünde dikilebilen kumaşlar dört ayrı türde üretilir.
Bu türün bir yüzü parlak, diğer yüzü mattır. Çözgü filament, atkı kirmanla eğrilmiş ipliktir; çözgüde ortalama 70–80 koza ucu birleştirilir. El tezgâhında 3/1 (Z) dimi örgü ve dört çerçeve kullanılır. Taharda her gücü gözünden çözgü geçirilir. Kumaş eni 80–100 cm, tarak numarası 8, her dişten geçen iplik sayısı 4 ve toplam çözgü 3040 teldir.
Dört basamaklı kumaşta bitirme
Dört basamaklı elbiselik dokuma tezgâhtan alınarak kaynatılır ve zamkı çıkarılır. Bu tür de aşağıda verilen durulama, hafif nemli kurutma, ütüleme ve kontrol işlemleriyle bitirilir.
Sadakor gömleklik kumaş
Üretim metni sadakorun çözgü ve atkısını filament olarak belirtir. Çözgüde ortalama 40–50 koza ucu ve 150–200 tur/m büküm; atkıda 50–60 koza ucu kullanılır. Atkı bükümlü veya şantuk etkisi için bükümsüz olabilir. Kara tezgâhta 1/1 bezayağı örgü, dört çerçeve ve gücü taharıyla dokunur. Eni 80–100 cm’dir; tarak dişinden iki iplik geçer. Tarak numarası 14 veya 15 olduğunda toplam çözgü sırasıyla 2660 veya 2850 teldir.
Kirman elbiselik kumaş
Kirman elbiselik türünde hem çözgü hem atkı kirmanla eğrilmiş Hatay İpeğidir. El tezgâhında 1/1 bezayağı örgü ve dört çerçeve kullanılır; çözgüler gücü gözlerinden geçirilir. Eni 80–100 cm, diş başına iplik sayısı ikidir. 7 numara tarakta 1330, 8 numara tarakta 1520 çözgü teli bulunur.
Şal ve örtülük kumaş
Şal ve örtülükte çözgü ve atkı filament ipliktir. İstenen özelliğe göre ince iplik için ortalama 15–20, kalın iplik için 40–50 koza ucu birleştirilir. El tezgâhında dört çerçeveyle 1/1 bezayağı dokunur ve gücü taharı yapılır. Eni 80–100 cm’dir; her dişten iki iplik geçirilir. 14 veya 15 numara tarakla sırasıyla 2660 veya 2850 çözgü teli kullanılır.
Sadakor, kirman, şal ve örtülükte kaynatma
Sadakor gömleklik, kirman elbiselik ile şal ve örtülük kumaşlar tezgâhtan alındıktan sonra sıklık ve sertliklerine göre yaklaşık 2,5–3 saat küllü su ve defne sabunu içeren suda kaynatılır.
Bütün türlerde son işlemler
Dört kumaş türünün tamamı, kendi kaynatma işleminden sonra durulanır ve oda sıcaklığında hafif nemli kalacak biçimde kurutulur. El ütüsüyle ütülendikten sonra delik, yırtık ve benzeri hatalar yönünden gözle kontrol edilir; ardından paketlenir.
Yöreyle bağı nedir?
Hatay İpeği yerel, ulusal ve uluslararası alandaki tanınırlığı yüksektir. Geçmişten gelen kültürel birikimle Hatay ilindeki ustaların yeni nesillere öğrettiği önemli bir sanattır. Hatay yöresinde ipek üretimi ile birlikte kumaş dokuması geleceğe değerli bir mirastır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Coğrafi işaretin kullanım biçimi markalamadır.
Sadakor gömleklik için üretim metni çözgü ve atkıyı filament olarak tanımlar; teknik tabloda atkı “15/1 (ştapel)” diye yazılıdır. İki kaynak ifadesi birbiri yerine geçirilmemiştir. Kesik koza karışımında belirtilen yaklaşık 250 kg odun da sicilin özgün miktarıdır; yeni bir yakıt miktarı hesaplanmamıştır.
248 tescil numaralı Hatay İpeği mahreç işareti olarak 30 Kasım 2017 tarihinde tescil edilmiştir.
Hatay Büyükşehir Belediyesinin koordinatörlüğünde; İpek Böcekçiliği El Dokuma ve İpekçilik Mesleğini Koruma ve Geliştirme Derneğinden iki kişi ve Hatay Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Dairesi Başkanlığından bir kişi olmak üzere toplam üç kişilik bir mercii tarafından denetlenecektir. Denetim kriterleri; Üretim Metodu bölümünde açıklanan ipliğin üretim işlem adımları Nisan – Haziran aylarında denetlenecektir.
Üretim Metodu bölümünde görselleri ile birlikte açıklanan kumaş dokuma özellikleri periyodik olarak denetlenecektir. Hatay İpeği coğrafi işaretlemesinin kullanımı denetlenecektir. Şikâyet üzerine her zaman denetim yapılacaktır. Denetim komisyonu, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim komisyonu hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
