Coğrafi işaretli ürün · Siirt
Siirt’in de bulunduğu tescilli on bir ilde keçi tiftiğinden dokunur. Çiriş otu köküyle hazırlanan kolalama, kök boyayla renklendirme, tütsüleme ve kalıplama aşamaları yöresel ustalıkla gerçekleştirilir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Şal Şepik Kumaşı nedir?
Şal Şepik Kumaşı, keçi tiftiğinin eğrilip dokunmasıyla üretilen kumaştır. Şal adı alt giysisini, şepik üst giysisini anlatır; kumaş bu yöresel kıyafetlerin yapımında kullanılır. Çiriş otu köküyle kolalama, kök boyayla renklendirme, tütsüleme ve kalıplama üretimin aşamalarıdır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Şal şepik; alta giyilen pantolon şeklindeki kıyafeti ifade eden “şal” ve üste giyilen kıyafeti ifade eden “şepik” kelimeleri ile anılan coğrafi sınırın yöresel kıyafetidir.
Keçi tiftiğinin eğrilerek ip haline getirilmesi ve Şal Şepik Kumaşının dokunması, yaklaşık bir aylık sürede gerçekleşir.
Bu yöresel kıyafetlerin imalatında kullanılan Şal Şepik Kumaşı ise tamamen keçi tiftiğinden üretilir.
Sicilin tanım bölümü “herhangi bir kimyasal madde kullanılmaz” ifadesini içerir. Ayrıntılı yöntem ise boyamada tuz ve limon tuzu, tütsülemede kükürt kullanıldığını açıkça belirtir. Bu nedenle tanım ifadesi bütün üretimin kimyasal madde içermediği iddiasına dönüştürülmemiştir.
Üretimde kullanılan keçi tiftiğinden ip elde edilmesi, kumaşın dokunması, çirişlenmesi, boyanması ve tütsülenmesi işlemleri coğrafi sınıra özgü nitelikte olup ustalık becerisi gerektirir.
Dokuma renkleri ve desenleri
Keçi tiftiği, çiriş otu kökleri ile kolalanır ve doğal kök boyalar ile renklendirilir.
Biçim ve ölçüler
Şal Şepik Kumaşının eni 33 cm ve boyu 130–1300 cm’dir.
Nasıl üretilir?
Keçilerden kırkılan ve Şal Şepik Kumaşının üretiminde kullanılmak üzere özenle seçilen kaliteli tiftik, bol su ile yıkanır. Kuruduktan sonra iyice didiklenerek yün tarağı ile taranır. Topaklar haline gelen tiftikler, ip eğirme aletleri ile ince bir şekilde eğrilir. Elde edilen ipler, çile haline getirildikten sonra çirişleme işlemi uygulanır. Çiriş otunun kökü, temmuz ayında toplanıp üzerindeki topraktan su kullanılmadan arındırılır.
Yıkama, kurutma ve presleme
Güneşte kurutulur ve kabuklarının kolay soyulabilmesi için dövülür. Kabukları soyulan kökler değirmende öğütülür ve elekten geçirildikten sonra kullanıma hazır hale gelir. Öğütülmüş çiriş otu köklerinden 50 g alınıp 5 l su ile karıştırılarak cıvık kıvamda bir sıvı elde edilir.
**Presleme işlemi:** Çileler bu sıvıya batırılıp çıkarıldıktan sonra iyice sıkılır. Çirişlenen çile halindeki ipler, çıkrık ile büyük masuralara sarılır. 1 m uzunluğundaki 14–16 adet kazık, açık alanda yaklaşık 80–90 cm aralıklarla arka arkaya düz bir hat halinde dikilir.
Çözgü ve dokuma hazırlığı
Masuralara sarılmış ipler, çağ adı verilen aparata takılıp kazıklar arasında çapraz gezdirilerek çözgü hazırlanır. Çözgüler, ipin kalınlığına göre 960–1440 sıra ip ile hazırlanır. Çözgü ipleri, her kazığın olduğu yerden çaprazların karışmaması amacıyla bağlandıktan sonra kazıklardan çıkarılarak zincir şeklinde toplanır. Çözgü iplerine zincir haldeki yapıları bozulmadan tekrar çirişleme işlemi uygulanır.
Bu amaçla yine 5 l suya 50 g çiriş maddesi eklenerek çiriş sıvısı hazırlanır. Çiriş sıvısı, ot kökleri ile hazırlanan ve ovgir olarak adlandırılan bir çeşit fırça ile iplere sürülerek iplerin sıvıyı iyice çekmesi sağlanır. Dokumaya hazır hale gelmiş çözgü, önce gücüden daha sonra taraktan geçirilerek dokunmak üzere tezgâha alınır. 90 x 90 ebatlarında ve 70 cm derinliğinde açılan çukur üzerine tezgâh kurulur.
Dokuma ustası, çukura ayaklarını koyarak ve tezgâhın karşı kenarına oturarak dokuma işlemini yapar. Dokuma tezgâhında, dokunacak kumaşın ipleriyle aynı kalınlıkta ve aynı renkteki ipten oluşan yaklaşık 100 m ip, küçük masuralara sarılır ve bu küçük masuralar ıslatılarak mekiğe takılır. Dokuma tezgâhına kurulan iplerin arasından mekik geçirilmesi için ayak pedalları kullanılır.
Pedallar bir sağ bir sol ayak vuruşuyla çapraz olarak çalıştırılarak iplerin arasından mekik geçirilmesi suretiyle dokuma yapılır. Dokunan kumaş tezgâhtan çıkarılır ve çiriş maddesinden arınması için ılık ve deterjansız su ile yıkanır.
Boyama ve son işlemler
İyice temizlenen kumaş, kimyasal boya kullanılmadan kök boyalarla boyanır.
**Kaynatma işlemi:** 60 l’lik kazana 30 l su konularak ocakta kaynatılır. Su kaynamaya başladığından içine 200 g tuz ile 50 g limon tuzu eklenip karıştırılır. Tuz ve limon tuzu suya iyice karıştıktan sonra kumaşın boyanacağı renge göre belirlenen miktarda kök boya eklenerek karıştırılır. Boya tamamen eritildikten sonra, önceden ıslatılmış kumaş, suyun içine konularak boyayı iyice emmesi amacıyla sürekli karıştırılır.
45 dakika karıştırılarak kaynatılan kumaş, suyun içinden çıkarılarak yıkanır. Kumaş kalıplanmadan önce kapalı bir odanın ortasında köz haline getirilmiş ateşte 10 g kükürt yakılarak 15 dakika süreyle tütsülenir. Tütsülenen kumaş, 13 cm eninde ve 40 cm uzunluğundaki iki adet tahtaya gerdirilip düzeltilerek her iki ucundan başlayacak şekilde karşılıklı olarak sarılır. En az 35–40 cm derinliğinde bir kazan suyla doldurulup kaynatılır.
Kaynayan suyun içine kalıplanmış kumaş konularak 30–45 dakika kaynatılır. Kaynar sudan çıkarılan kumaş, soğumadan mengene ile sıkıştırılarak bu şekilde bekletilir. Mengeneden çıkarılan Şal Şepik Kumaşı, kullanıma hazır hale gelir.
Yöreyle bağı nedir?
Coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Şal Şepik Kumaşının tüm üretim aşamaları, belirtilen coğrafi sınırda gerçekleşir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunur. Şal Şepik Kumaşının geçmişi eskiye dayanır.
Coğrafi sınır Ağrı, Batman, Bitlis, Diyarbakır, Hakkâri, Mardin, Muş, Siirt, Şırnak, Tunceli ve Van illeridir. Üretimin bütün aşamaları bu sınırlar içinde gerçekleştirilir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Kışın sıcak ve yazın serin tutma özelliği olan bu kumaşların geçmişi, yaklaşık 600 yıllık bir geleneğe dayanır.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1240 tescil numaralı Şal Şepik Kumaşı mahreç işareti olarak 14 Ekim 2022 tarihinde tescil edilmiştir. Şal Şepik Kumaşı ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Şal Şepik Kumaşı ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Eruh Belediyesinin koordinasyonunda ve Eruh İlçe Halk Eğitim Merkezi Müdürlüğü, Eruh Kaymakamlığı ile Eruh Belediyesinden konuda uzman birer kişinin katılımıyla dört kişiden oluşan denetim mercii tarafından, düzenli olarak yılda bir defa, gerekli görülen hallerde ve şikâyet üzerine ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetim mercii tarafından; Şal Şepik Kumaşının üretiminde kullanılan malzemelerin uygunluğu; üretim metoduna uygunluk; dokunan kumaşların boyutları ve Şal Şepik Kumaşı ibaresi ile mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
