Coğrafi işaretli ürün · Van
Yalnız Van Gölü havzasında yaşayan endemik bir balıktır. Üremek için göle dökülen tatlı sulara göç eder.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Van Gölü İnci Kefali nedir?
Van Kefali, Van Balığı, Van Kolyoz Balığı ve Van Uçan Balığı gibi isimlerle de bilinen Van Gölü İnci Kefali, Cyprinidae (Sazangiller) familyasına mensup olan ve dünyada sadece Van Gölü havzasında yaşayan endemik bir balık türüdür.
Suyun akışının tersine doğru yüzmesinden ve akarsu boyunca karşılaştığı engelleri uçarak aşmasından dolayı uçan balık olarak da adlandırılan Van Gölü İnci Kefali, fusiform vücut yapısına sahip olup vücudu ince, uzun, oval yapıda, yanlardan hafif basık, başı pulsuz, vücudu küçük pullarla kaplı, sırt kısmı gri yeşilimsi, yan ve karın kısımları gümüşi-beyaz renklidir.
Ayırt edici özellikleri
Denetim düzeni
Türkiye’nin doğusunda bulunan Van Gölü; Bitlis ve Van illeri arasında soda ve tuz oranının yüksek seviyelerde olduğu maksimum derinliği 451 m, vasati (ortalama) derinliği ise 171 metre olarak bilinen Türkiye’nin en büyük gölüdür.
Van Gölü İnci Kefali taksonomisi aşağıdaki gibidir.
Yakuti “Mu’cemul Buldan” isimli eserinde Van Gölü’nden “Tırrıyh/Tarıyh” adında bir balığın avlandığını ve tuzlandıktan sonra komşu belde ve ülkelere satıldığını belirtmiştir.
1890’lı yıllarda Lynch adlı gezgin Van Gölü’nde sadece bir tane balık türü bulunduğunu, ilkbahar mevsiminde üremek için nehirlerden yukarıya doğru hareket ettiklerini ve balıkların kurulan tuzaklara yerleştirilen sepetlerle avlandığını bildirmiştir.
Mayewski adlı Rus gezgin, 1900’lü yılların başlarında Van Gölü’nde kefal balığına benzeyen, bol miktarda avlanabilen bir tür balık bulunduğu, bu balıkların mayıs ayında yumurta dökmek üzere nehirlerin mansaplarında toplandıkları zaman avlandıkları, avlanan bol miktarda balığın bir kısmının tuzlanarak Erzurum ve Bitlis vilayetlerine ve ayrıca İran’a gönderildiğini belirtmiştir.
Sayısal özellikler
1876 yılında yayınlanan Le Tour du Monde isimli kitapta yer alan Van Gölü İnci Kefali gravürü.
En fazla yedi yaşına kadar yaşayabildiği tespit edilen Van Gölü İnci Kefalinin vücudunun çoğu bölgesinin pullarla kaplı olmasından ötürü, anal ve ventral yüzgeçleri arasındaki kısmın pulsuz olduğu görülür.
Van Gölü İnci Kefalinin pul formülü 68 (12–16/6–9) – 89, solungaç dikenleri 25–26’dır.
Vücut uzunluğu baş uzunluğunun 4,6–5,4 katı, vücut yüksekliğinin 4,9–6,2 katıdır.
Omur sayısı 40–41 adettir.
Total olarak baş uzunluğu boynun 1/6’sı kadar olup vücutta sikloid pullar yer alır.
Ağız pozisyonu terminal yapıda olan Van Gölü İnci Kefalinin burun delikleri de gözlerin önünde yer alır.
Üreme mevsimleri dışında Van Gölü içerisinde yaşamlarını sürdüren Van Gölü İnci Kefali gölün içerisinde genellikle planktonik olarak beslenir.
Sayısal özellikler · 2
Üç yaşından itibaren 12,5–13 cm boya ulaşan Van Gölü İnci Kefalleri üreme olgunluğuna erişir ve üremek için suların ısınmaya başladığı nisan ayının ortalarından itibaren, göle dökülen akarsuların mansap kısımlarında toplanmaya başlarlar.
Üreme olgunluğuna erişmeyen yavrular ergin balık sürüleri ile çok karışmazlar.
Bir iki haftalık bekleme süresinden sonra, mayıs ayından itibaren sürüler halinde gölden akarsulara girmeye başlarlar.
Bu süreçte doğal set ve benzeri engelleri sıçrayarak aşarlar ve bu durum haziran sonuna kadar devam eder.
Yıllardır süregelen bu göç haziran ayında “Uçan Balık Festivali” olarak Van ili Erciş ilçesi Deliçay Suyu’nda kutlanır.
Üreme döneminde Van Gölü İnci Kefalinin erkek bireylerinin özellikle baş bölgelerinde üreme tüberkülü denilen sivilce benzeri çıkıntılar görülmeye başlar.
Bu oluşumlar sayesinde, çıplak gözle ya da baş bölgelerine dokunularak balıkların cinsiyetleri belirlenebilir.
Gençlik döneminde büyüme çok hızlıdır.
Sayısal özellikler · 3
Çünkü yavrular aldıkları besinlerin büyük çoğunluğunu büyümeye ayırırlar.
Bu geçiş balıklarda ozmotik stres oluşturur.
Van Gölü İnci Kefali 550 mOsm/kg değeri ile dünya genelinde bugüne kadar tespit edilmiş, osmolaritesi en yüksek balık türüdür.
Van Gölü İnci Kefalinin üremesi için beslendikleri akarsular; Karasu, Bendimahi, Deliçay, Zilan, Uludere, Karmuç, Sapur, Güzelkonak, Gevaş ve Engil’dir.
Ürünün adı ve türü
- yüzyıl sanatçılarından Théophile Deyrolle tarafından detaylı bir gravür çalışması yapılmış ve “Ablette” (Alburnus alburnus) olarak adlandırılmıştır.
Solungaç diken sayıları genelde 14–27 arasında değişmekle beraber pul sayıları da 60–90 arasındadır (Şekil 2).
Doku, renk ve tat özellikleri
Sodalı, pH değeri yaklaşık 9,7–9,9 ve tuzluluğu ise %0,22 seviyesinde olan Van Gölü’nde yaşayan Van Gölü İnci Kefali Van Gölü’nün sodalı ve tuzlu suyu üreyebilmelerine imkân vermediğinden nesillerinin devamı için nisan ve temmuz ayları arasında Van Gölü havzasına dökülen tatlı sulara doğru yol alırlar.
Erkek ve dişi bireyler ve çıkan larvalar geri dönüş yolunda tıpkı üreme mevsimi başında tatlı suya girmelerinde olduğu gibi bir süre bekleyerek vücutlarını tatlı-tuzlu su geçişlerine adapte etmeye çalışırlar.
Bitki ve meyve özellikleri
Yosun ve bitkilere, sert kaya ve zeminlere yapışan yaklaşık 8500–9000 adet anaç yumurta bırakan Van Gölü İnci Kefalleri yumurtadan çıktıklarında karın kısımlarında sarı-turuncu renkte besin kesesi denilen bir yapı bulunur ve dış beslenmeye geçinceye kadar bu keseden beslenirler.
Hammadde ve bileşim
Van Gölü İnci Kefali genel görünüşü Van Gölü İnci Kefaline ait çeşitli kimyasal özellikler aşağıda yer almaktadır.
Tablo-1: Van Gölü İnci Kefali balık etlerinde yağ asidi (mg/100 g) değerleri
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan van gölü i̇nci kefali balık etlerinde yağ asidi (mg/100 g) değerleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tablo-3: Van Gölü İnci Kefalinin kimyasal bileşimi (%)
Sicil belgesinin 4. sayfasında yer alan van gölü i̇nci kefalinin kimyasal bileşimi (%), özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Kuru Madde | Su | Yağ | Protein | Kül | PH |
|---|---|---|---|---|---|---|
| En Düşük | 25,37 | 72,40 | 1,00 | 16,70 | 1,35 | 6,39 |
| En Yüksek | 27,60 | 74,63 | 3,00 | 20,50 | 2,18 | 6,60 |
Tablo-4: Van Gölü İnci Kefalinin mineral madde içerikleri (mg/100 g)
Sicil belgesinin 4. sayfasında yer alan van gölü i̇nci kefalinin mineral madde içerikleri (mg/100 g), özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Mn | Cu | Zn | Fe | Mg | Ca | K |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| En Düşük | 0,020 | 0,452 | 0,805 | 0,170 | 5,144 | 46,32 | 247,44 |
| En Yüksek | 0,692 | 2,089 | 2,202 | 6,019 | 7,834 | 104,61 | 327,68 |
Van Gölü İnci Kefali Nasıl Üretilir?
Hazırlama işlemleri
Van Gölü'nün son derece tuzlu ve sodalı suyunda yetişen Van Gölü İnci Kefali, söz konusu türün bölge balıkçıları tarafından avlanması ile elde edilir. Uzatma ağları dışındaki diğer av araçları ile avcılığı yasaktır.
Avcılığı özellikleri
Ülkemizde su ürünleri avcılığı 1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu ve bu kanun kapsamında hazırlanan Su Ürünleri Yönetmeliği ile Ticari ve Amatör Amaçlı Su Ürünleri Avcılığının Düzenlenmesi Hakkında Tebliğler kapsamında gerçekleştirilir. T.C. Tarım ve Orman Bakanlığınca dört yıllık dönemler halinde, “Ticari ve Amatör Amaçlı Su Ürünleri Avcılığını Düzenleyen Tebliğ”ler hazırlanmakta ve Resmi Gazete'de yayımlanarak yürürlüğe konulur.
Bu tebliğler ile su ürünleri avcılığına tür, boy, zaman, yer ve av aracı bakımından yasak, sınırlama ve sorumluluklar getirilir. Van Gölü İnci Kefali avcılığı bu tebliğlerde yer alan düzenlemelere uygun olarak yapılabilir. Bununla birlikte güncel mevzuata göre Van Gölü İnci Kefali avcılığında aşağıdaki
Sıcaklık ve işlem koşulları
Akarsularda yumurtadan çıkan küçük balıklar temmuz sonuna kadar göle dönmüş olurlar ve yaz aylarını gölün sığ kısımlarında yetişkin sürülerden ayrı geçirirler. Bu mevsimde kıyılarda bant şeklinde uzun küçük balık sürüleri gözlenebilir. Sonbaharda suların soğumasıyla birlikte genç balıklar gölün daha derin kısımlarına çekilir. Üreme boyuna erişmiş yetişkin Van Gölü İnci Kefalleri ise temmuz ayının sonu itibariyle çıktıkları üreme göçünü tamamlar ve göle dönerler.
Yine kıyıya yakın bölgelerde yaz aylarını geçiren erişkin balık sürüleri, yaz aylarında Van Gölü'nde oluşan sıcaklık tabakalaşmasının balığın derine inmesine engel olmasından dolayı gündüzleri yaklaşık 20 m derinlikte sürüler halinde geçirirler. Güneşin batışıyla birlikte sürü formasyonları bozulur ve su içerisindeki plankton denen küçük hayvansal organizmalarla beslenmek için su yüzeyine yaklaşırlar.
Bu mevsimlerde Van Gölü İnci Kefali avcılığı uzatma ağlarının su yüzeyine yakın bir derinlikte askıda duracak şekilde konumlandırılmasıyla yapılır. Kasım-aralık aylarına gelindiğinde konveksiyonel karışımlar neticesinde göldeki sıcaklık tabakalaşmasının ortadan kalkmasıyla balığın önündeki engel de kalkar ve balık gölde 80–100 m derinliğe kadar inebilir. Kış mevsimini kapsayan bu dönemde ise Van Gölü İnci Kefali avcılığı uzatma ağlarının göl zeminine konumlandırılmasıyla yapılır.
Kovanlar ve koloni bakımı
Van Gölü İnci Kefali avcılığında ülkemiz diğer iç sularına göre daha modern av araçları ve ekipmanlar kullanılır. 12–15 metreye varan tekne boyları, teknelerdeki ırgat ve balık bulucu sistemler bunlardan bazılarıdır. Teknelerde 5 kişiye kadar çıkabilen tayfa sayısıyla günlük 8 bin metreye kadar uzatma ağı serilip toplanabilir. Avcılık, ağların öğleden sonra göle serilip, ertesi gün toplanması şeklinde “döneğe bırakma” denen yöntemle yapılır.
Güncel mevzuat gereği, Van Gölü havzasında ve bulunduğu tüm iç sularımızda 15 Nisan – 15 Temmuz tarihleri arasında Van Gölü İnci Kefali avcılığı yasaktır. Ayrıca, Van Gölü İnci Kefali avcılığında ağ göz açıklığı 40 mm’den küçük uzatma ağları kullanılamaz.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Deniz seviyesinden 1651 metre yükseklikte bulunan ve aynı zamanda dünyanın dördüncü büyük kapalı gölü olan Van Gölü havzasında sert karasal iklim görülmekle beraber ortalama sıcaklığı yıl içerisinde 8–9 °C’dir. Bu sebeplerle coğrafi sınır ile ün bağı bulunan Van Gölü İnci Kefalinin yalnızca Van Gölü Havzasında yetişmesi ve avlanması gerekmektedir.
Besin kesesi, 15–20 °C su sıcaklığında 3–5 günde çekilir ve dış beslenme başlar.
Nasıl sunulur ve kullanılır?
Lakin juvenil (genç) fertlerinde renk koyu gümüştür ve arka kısım da gri renktedir bunun yanında genelde 10 cm’den de küçük olan fertlerde üç adet uzanmış koyu dar bandı bulunur. Avlanan Van Gölü İnci Kefali taze olarak satışa sunulur. Az kılçıklı olan Van Gölü İnci Kefali yöre halkı tarafından genellikle tandırda kurutulmuş olarak veya taze olarak yağda pişirilerek tüketilir.
Kökeni ve üretim geleneği
Âlem: Animale Şube: Chordata Sınıf: Osteichthyes Takım: Cypriniformes Familya: Cyprinidae Cins: Alburnus Tür: Alburnus tarichi Van Gölü İnci Kefalinin coğrafi sınırda uzun bir geçmişi vardır. Van Gölü İnci Kefali coğrafi sınırda uzun bir geçmişe sahiptir. Coğrafi sınırın denizcilik ve mutfak kültürü ile ekonomisinde önemli bir yere sahiptir.
Van Gölü İnci Kefali taksonomisi aşağıdaki gibidir. Âlem: Animale Şube: Chordata Sınıf: Osteichthyes Takım: Cypriniformes Familya: Cyprinidae Cins: Alburnus Tür: Alburnus tarichi Van Gölü İnci Kefalinin coğrafi sınırda uzun bir geçmişi vardır.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1719 tescil numaralı Van Gölü İnci Kefali mahreç işareti olarak 10 Nisan 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Van Gölü İnci Kefali ibaresi ve mahreç işareti amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılmadığında, Van Gölü İnci Kefali ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Tescil ettiren kurum kimliği: Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı.
Balık etlerinde yağ asitlerinin (%) değeri için sicilde verilen özellikler ve ölçü birimleri aşağıdaki tabloda yer alır.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Van İl Tarım ve Orman Müdürlüğü koordinatörlüğünde; Van İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Doğu Anadolu Kalkınma Ajansı ve Van Esnaf ve Sanatkârlar Odası tarafından ürün konusunda uzman birer kişinin katılımıyla 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler düzenli olarak ocak-ekim ayları arasında yılda bir defa, ayrıca gerek görülmesi veya şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetimde kontrol edilen hususlar:
- − Ürünün fiziksel özellikleriyle birlikte gerekli görüldüğü durumlarda kimyasal özelliklerinin uygunluğu. − Ürünün özellikle avlanma boyutunun yanı sıra avlanma metodunun uygunluğu (1380 sayılı Su Ürünleri Kanunu kapsamında yetkilendirilmiş kişi ve kurumlar tarafından yapılabilir). − Van Gölü İnci Kefali ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
Tablo-2: Van Gölü İnci Kefali balık etlerinde yağ asitlerinin (%) değeri
Sicil belgesinin 4. sayfasında yer alan van gölü i̇nci kefali balık etlerinde yağ asitlerinin (%) değeri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
