Coğrafi işaretli ürün · Hatay
Hatay’ın Kırıkhan ilçesinde genellikle Ananas ve Galia C-8 çeşitlerinden yetiştirilir. Açık alanda veya mini tünellerde üretilen yerel kavunun olgunlaşma dönemi haziran–ekimdir.
UNESCO ilişkisiHatay gastronomi kültürüGastronomi şehriyle ürün ilişkisiUNESCO ile Yaşatılanlar →Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Kırıkhan Kavunu nedir?
Kırıkhan Kavunu, Hatay’ın Kırıkhan ilçesinde genellikle Ananas ve Galia C-8 çeşitlerinden yetiştirilir. Açık alanda veya mini tünellerde üretilen yerel kavunun olgunlaşma dönemi haziran–ekimdir. Kabakgiller familyasındaki Cucumis melo türünün sürüngen gövdeli, tek yıllık bitkisinden elde edilir.
Ayırt edici özellikleri
Ürünün sicildeki ölçü ve özellikleri aşağıdaki tabloda gösterilir.
Tablo-1: Kırıkhan Kavunu bazı ürün özellikleri aşağıda Tablo-1’de verilmiştir:
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan kırıkhan kavunu bazı ürün özellikleri aşağıda tablo-1’de verilmiştir:, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan kırıkhan kavunu bazı ürün özellikleri aşağıda tablo-1’de verilmiştir:, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Değer |
|---|---|
| Meyve ağırlığı (kg) | 0,5-2 |
| Meyve eti kalınlığı (cm) | 2,3-4,2 |
| Meyve eni (cm) | 10-16 |
| Meyve boyu (cm) | 10-17 |
| pH (Meyve suyunda) | 5,4-6,4 |
| Suda çözünebilir kuru madde (%) (En az) | 6,5 |
Ayırt edici özellikler
Genellikle açıkta yetiştirilen Kırıkhan Kavununda kuru madde içeriği istenilen seviyelerdedir.
Kök Özellikleri: Kazık kök yapısına sahiptir.
Geriye kalan kökler ise 1 metreye kadar inebilir.
Daha sonra yan kolların oluşmasıyla yerde sürünen dallar / kollar şeklinde büyümesini sürdürür.
Gövde daha sonra kısmen odunlaşır, çok köşeli bir görünüm alır ve üzerindeki tüyleri azalır.
Bunlardan birisi erkek, diğeri erselik veya dişidir.
Kabuk rengi sarı, üzeri az pürüzlü / pürüzsüz, hafif tüylü ve incedir.
Kırıkhan Kavunu Örnek Görselleri Tablo-1.
Kırıkhan Kavunu Bazı Ürün Özellikleri
Duyusal ve fiziksel özellikler
Kırıkhan Kavunu; Latince tür adı Cucumis melo L. olan, kabakgillerden, sürüngen gövdeli, bir yıllık otsu bir bitkidir.
Gövde Özellikleri: Bitki 3–5 yaprak oluşturana kadar bitki gövdesi dik olarak büyür.
Genellikle bir bitkide 3–6 ana yan dal (kol) oluşur.
Kavun bitkisinin gövdesi başlangıçta otsu, yuvarlak ve üstü sert tüylerle kaplıdır.
Yaprak Özellikleri: Yaprakların renkleri yeşil ve koyu yeşile kadar değişir.
Yaprak sapı uzun ve ortası olukludur.
Yapraklar orta veya zayıf lobludur.
Yaprak kenar dişliliği ve dalgalı yapı orta düzeydedir.
Yaprakların alt ve üst yüzeyi tüylüdür.
Kırıkhan Kavunu bitkisinin iki ayrı şekilde çiçeği gelişir.
Erselik veya dişi çiçekler yan kollardaki yaprak koltuklarından çıkar.
Kavunda çiçek tozlarının taşınmasında (tozlaşmada) en önemli taşıyıcı yardımcılar bal arılarıdır.
Bitkiler üzerinde erkek ve erselik çiçekler farklı yerlerde bulunur.
Erkek çiçekte, dişi organ hariç erselik çiçekte bulunun organlar bulunur.
Meyve Özellikleri: Kırıkhan Kavunu yuvarlak ve kısmen oval yapıdadır.
Duyusal ve fiziksel özellikler · 2
Meyvesi tatlı ve suludur.
Meyve kabuğu genelde ağlı, dilimsiz veya hafif dilimlidir.
Meyveleri olgunlaştığında kopma tabakası, meyve sapı ile meyve arasında oluşur.
Meyve eti rengi genelde açık sarı- krem, turuncu veya yeşilin farklı tonlarında olabilir.
Meyve olgunluk döneminde ürünün karakteristik olarak kendine has kavun kokusu oluşur (Şekil-1).
Hammadde ve bileşim
Genellikle Ananas ve Galia C-8 çeşitlerinden üretilen kavunların yetiştirilmesi sonucunda üretimi yapılan yerel bir kavundur.
Sarı renk
Çiçek Özellikleri: Çiçekler yaprak koltuklarında meydana gelir ve parlak sarı renktedir.
Kırıkhan Kavunu Nasıl Yetiştirilir?
Hazırlama işlemleri
Kırıkhan Kavunu Yetiştiriciliği ve Üretim Aşamaları Kırıkhan Kavunu, açıkta yetiştiricilik şeklinde takriben mart ayı sonu ve nisan ayı başında veya buğday üretiminden sonra ikinci ürün olarak temmuz ayında ekimi / dikimi yapılarak iki farklı dönemde yetiştirilir. Ayrıca mini (alçak) tünelde fideler şubat ortasında dikilmekte ve yaklaşık olarak nisan ayı sonu / mayıs ayı başında bu yöntemde kullanılan plastik örtüler kaldırıldıktan sonra açıkta yetiştiriciliğine devam edilir.
Ekim /dikim için güney (bakı) yönünde ekimin yapılması sicilin tavsiyesidir.
Üretim yeri ve çevresi
Kavun üretiminde toprak kökenli hastalıklar, verimi sınırlayan en önemli faktör olduğundan 3–4 yıl üst üste kabakgillerden olan bitkilerin üretiminin olmadığı tarım alanları kavun üretiminde tercih edilir. Bazı yıllarda kış ve erken ilkbahar ayları yağışlı geçebildiğinden tek ürün olarak kavun yetiştiriciliğinde toprak sonbaharda 30–40 cm derinliğinde ve daha sonra yüzeysel olarak sürülerek hazırlanır.
Uygun iklim koşulları sağlandığında, yabancı ot mücadelesi ve taban gübresinin uygulanması için dikimden yaklaşık bir ay önce toprak tekrar yüzeysel işlenerek dikime hazır hale getirilir. Buğday hasadından sonra ikinci ürün olarak kavun yetiştiriciliği yapıldığında; haziran ayının ikinci yarısında toprak işlemesi yapılır. Karık sulama uygulandığında, genelde yüzeysel işlemeden önce yanmış çiftlik / ahır gübresi ve taban gübresi verilir ve yaklaşık 150 cm aralıklarla seddeler yapılır.
Üretim yeri ve çevresi · 2
Damla sulama yapılan alanlarda genelde toprak yüzeyi düz bırakılır veya sırtlar yapılır. Yetiştiricilikte kullanılan fideler ya hazır fide olarak satın alınmakta veya çiftçiler fidelerini kendileri yüksek tünellerde yetiştirirler. İkinci ürün olarak temmuz ayında başlanan yetiştiricilikte, tohum kullanılarak az da olsa doğrudan toprağa ekim yapılabilir ve ardından toprağa can suyu verilmelidir.
Fide dikimi, mini tünel altında yaklaşık şubat ayı ortalarında, açıkta yetiştiricilikte ise takriben mart ayı sonu ile nisan ayı başında yapılır. Buğday hasadından sonra ikinci ürün olarak yetiştiricilik yapıldığında ise fideler haziran sonu ile temmuz başında dikilir ve/veya tohumlar sıralar üzerinde açılan ocaklar şeklinde dikilir. Dikim, genellikle 140–160 cm sıra arası ve 50–60 cm sıra üzeri mesafeler bırakılarak yapılır.
Mini tünellerde, bitkiler tünel içini doldurmaya başladığında iklim şartlarına bağlı olarak bu yöntemde kullanılan plastik örtüler çıkarılır.
Toprak ve İklim İstekleri
Kavun; derin, iyi havalanan, drenajı iyi, su tutma kapasitesi yüksek, pH değeri hafif asidik, fazla tuz içermeyen, kumlu-tınlı, tınlı topraklarda yetiştirilmelidir. Yetiştiriciliğin yapılacağı topraklar; Fusarium vb. hastalık etmenleri ile bulaşık olmamalı ve kavuna zarar verebilecek her türlü kalıntıdan ari olmalıdır. Ilıman ve subtropik iklim koşullarında ideal olarak kavun yetiştirilir. Tohumların çimlenmesi; genellikle ortalama olarak 12°C’de başlar ve 25–30°C’deki sıcaklıklara kadar devam edebilir.
Bitki için yüksek ışık yoğunluğu (ideal güneşlenme olanakları) meyve oluşumunu olumlu etkiler. Ürün zirai don koşullarından çok çabuk zarar görür. 3°C’nin altındaki sıcaklıklarda zarar görüp canlılığını kaybeder. Optimum gelişme için sıcaklık isteği 27–30°C aralığındaki sıcaklıklardır. Bitkide istenilen polen ve meyve oluşumu için hava sıcaklığının 15°C’nin altına uzun süreli düşmemesi gerekir.
Tozlaşma özellikleri
Kavun yüksek oranda yabancı tozlanan bir bitkidir. Tozlaşma, arılar başta olmak üzere bölgede bulunan böcekler ile gerçekleştirilir. Bu nedenle kavun yetiştiriciliği yapılan alanlarda arı kovanı bulundurulması sicilin tavsiyesidir.
Sulama işlemi
Yetiştiricilik yapılan toprakta hastalık etmeni olmamasına özen gösterilerek sulama için genellikle damla sulama sistemi tercih edilir. Bu sistemde, suyun bitki kök boğazı ile temas etmemesi sağlanmalıdır. Sulama anında yaprak ve meyvelerin mümkün olduğunca sulama suyuna temas ettirilmemesi istenir. Yetiştiricilik alanında hastalık etmeni var ise bitkiler seddeler üzerine dikilir ve sulama yapılırken suyun bitki gövdesine temas etmesi engellenir.
Sulama suyu, seddeler arasındaki karıklara verilerek, sulamanın sızdırma şeklinde yapılması sağlanır. Dikimle beraber mutlaka can suyu verilir. Bitkinin ilk gelişme döneminde su ihtiyacı oldukça azdır. Çiçeklenme döneminden sonra su ihtiyacı hızla artar ve meyve irileşmesi döneminde maksimuma ulaşır. Kuru madde birikimi sırasında ise su ihtiyacı tekrar azalır. Verilecek su miktarı ve bitkinin su ihtiyacı; bölgenin toprak ve iklim koşulları da dikkate alınarak ayarlanır.
Buna bağlı olarak hasada yakın dönemde genellikle sulama yapılmaz.
Gübreleme işlemi
Kavunun yetiştirildiği alanlarda ilgili mevzuata uygun ticari gübre uygulamasında yetiştiricilik yapılacak araziden alınan toprak numunelerinin, analiz neticesine göre gübreleme yapılması sicilin tavsiyesidir. Bu sebeple üreticiler tarafından farklı gübreleme programları uygulanmakla birlikte örneğin; çiftlik / ahır gübresi ile beraber ticari gübre olarak dekar başına yaklaşık 15:7:27 kg N: P O: K O verilmesi sicilin tavsiyesidir.
Fosfor ve çiftlik / 2 5 2 ahır gübresinin tamamının dikimden 15–25 gün önce verilmesi ve yüzeysel işleme ile toprakla karıştırılması uygun olur. Sadece ticari gübre ya da ticari gübre ile birlikte çiftlik / ahır gübresi de kullanılabilir. Çiftlik / ahır gübresi kullanımı, dekara 4 tona kadar çıkabilir.
Azot ve potasyum gübrelerinin en az üçe bölünerek bir kısmı dikim öncesi geri kalan kısmının ise kavun meyvelerinin yaklaşık olarak ceviz büyüklüğüne gelmesinden sonra kullanılması uygun olur.
Zirai Mücadele ve Çapalama
Hastalık ve zararlılar ile gerektiğinde kimyasal mücadele yapılır. İlgili mevzuata uygun bitki koruma ürünleri ile zirai mücadele yapılır. Kırıkhan Kavunu üretiminde, hastalık ve zararlılarla mücadelede diğer bir yöntem kültürel mücadele şeklindedir. Toprak kökenli hastalıklar etmenlerinin önüne geçilmesi adına 3–4 yıl tarla bitkisi yetiştirilen alanlar tercih edilir (münavebe uygulaması).
Bitkiler kol attıktan sonra, bitki yan kolları çok uzamadan çapa makinesi ve/veya el ile çapalama olarak yüzeysel toprak işlemesi şeklinde çapalama yapılır.
Hasat işlemi
Mini tünelde yetiştirilen kavunlarda meyve hasadına (ürün derimi) genellikle haziran ayının ilk yarısında başlanır. Açıkta tek ürün olarak yetiştiricilikte temmuz ayında, ikinci ürün olarak temmuz ayında ekilen / dikilen kavunlar ise eylül ayı sonu-ekim ayı başında hasat edilir. Hasat zamanı gelmiş meyveler; istenilen ağırlığa ve iriliğe ulaşır ve meyvelerde tüylülük kaybolur.
Ürün rengi parlaklaşır, kabuk rengi sararır, meyvenin çiçek ucu diğer kısımlara göre hafif yumuşamaya başlar, meyve sapı ile gövdenin birleştiği yere yakın olan kulakçık solmaya ve kurumaya başlar. Kavunun sap kısmı kurur ve tutulduğunda kolayca kopartılır. Bu nitelikleri taşıyan meyvelerin hasadı elle yapılır. Hasat sırasında meyveye herhangi bir fiziki zarar verilmemesine özen gösterilir.
Hasat edilen ürünler; temiz ve gıda ile temasa uygun ahşap veya plastik kasalarda genellikle tek sıra halinde dizilerek taşınır. Bölgede kavun hasadı haziran ila ekim ayları arasında yapılır. Böylelikle farklı yetiştirme dönemlerine bağlı olarak; ortalama 4 ay boyunca Kırıkhan Kavununun tüketiciye arzı sağlanır.
Hasat sonrası işleme ve sevkiyat
Esas olan hasattan sonra ürünün en kısa sürede tüketiciye arz edilmesidir.
Yetişme ve hasat dönemi
Olgunlaşma ve hasat ayları olan haziran-ekim ayları zaman aralığında belirtilen coğrafi sınırın ekolojik koşullarına bağlı olarak ürünün kendine özgü kokusu, tadı, aroması ve kuru madde içeriği oluşur.
Muhafaza koşulları
Çapalama; toprağı kabartmak, yabancı otları yok etmek ve topraktaki rutubeti muhafaza etmek amacıyla yapılır. Kavun meyvesinin su oranının yüksek olması, yumuşak ve meyve kabuğunun ince olması vb. nedenlerden dolayı raf ömrü kısa bir tarım ürünüdür. Ürün; kuru, serin, temiz ve kokulardan ari ortamlarda / depolarda muhafaza edilir. Depolamada kavunlar üst üste fazla istiflenmemelidir.
Daha uzun süreli muhafaza için ürünün; 4–8˚C aralığındaki sıcaklıklarda, soğuk zincirde 3 haftaya kadar muhafaza edilmesi sicilin tavsiyesidir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Kırıkhan ilçesinin iklim özellikleri gereği açıkta ve mini tünel yöntemi ile yetiştiriciliği yapılır. Kırıkhan ilçesi ılıman geçiş iklimi ve karasal iklim özelliklerini de taşır. Toprak özelliği olarak, bu kavunun yetiştirildiği tarım arazilerinde killi-tınlı / tınlı toprak yapısı mevcuttur.
Kırıkhan Kavunu; ilçenin karasal iklimi ve ılıman geçiş iklim özelliği, ideal güneşlenme süresi, verimli killi-tınlı / tınlı toprak yapısı ve kullanılan üretim metodu sayesinde aşağıda verilen ürün özelliklerini kazanır. Bitkilerin kazık kökleri 20–30 cm derine indikten sonra, yan kökler oluşur ve bu köklerin yaklaşık % 80’i toprağın 30–40 cm alt kısmında bulunur.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
886 tescil numaralı Kırıkhan Kavunu menşe adı olarak 13 Eylül 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Kırıkhan Kavunu ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve menşe adı amblemi ürünün kendisi veya ambalajının üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Kırıkhan Kavunu ibareli logo ve menşe adı amblemi işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Kırıkhan Ticaret ve Sanayi Odası koordinatörlüğünde; Kırıkhan Ticaret ve Sanayi Odası, Kırıkhan İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Kırıkhan Ziraat Odasından birer üyenin katılımıyla en az 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Denetim yılda en az bir kere yapılır. Şikâyet üzerine veya gerekli görülen hallerde ayrıca denetim yapılabilir.
Yapılan denetimler; 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca raporlanarak her yıl düzenli olarak Kırıkhan Ticaret ve Sanayi Odası tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur. Denetim mercii, Kırıkhan Kavunu coğrafi işareti kullanım biçiminin uygunluğunu, ürünün hasadı, depolama ve muhafaza koşulları ile “Üretim Metodu” bölümünde belirtilen hususlara uygun üretim yapılıp yapılmadığını denetler.
Denetim sırasında tespit edilen uygunsuzluklar ile alınması gerekli tedbirler denetlenen ilgili kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
UNESCO ile bağlantısı
Hatay gastronomi kültürü: Kırıkhan Kavununun sicili Ananas ve Galia C8 çeşitlerinin yöredeki üretimini tanımlar. Yerel iklim, ürünün yetişme koşullarının parçasıdır. Hatay’ın gastronomi çevresiyle ilişkisi, bölgedeki meyve ve sebze yetiştiriciliğine dayanır. Bu bağlantı ürünün ayrı bir UNESCO tescili olarak değil, belirtilen gastronomi kültürüyle ilişkisi kapsamında gösterilir.
