Coğrafi işaretli ürün · Isparta
Isparta ve Antalya’da doğal olarak yetişen endemik Origanum minutiflorum türünden elde edilir. Kurutulan yaprak, çiçek ve sürgün uçları baharat olarak kullanılır; keskin aromasının başlıca bileşeni karvakroldür.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Sütçüler Kekiği nedir?
Sütçüler Kekiği, Isparta ve Antalya illerinde yetişen endemik Origanum minutiflorum türünden elde edilen aromatik üründür. Kurutulan yaprak, çiçek ve sürgün uçları baharat olarak kullanılır.
Ayırt edici özellikleri
Adları ve yöresel koşullar
Bu özellikleri ile Sütçüler Kekiği literatürde; ülkemizde daha çok Sütçüler Kekiği olarak, dünyada ise “Tota Kekiği” ve “Yayla Kekiği” isimleri ile yer alır.
Sütçüler Kekiği; Origanum cinsine giren Latince tür adı Origanum minutiflorum olan sadece Isparta ve Antalya illerinde yetişen kekik bitkilerinden üretilir.
Sütçüler Kekiğinin yetiştiriciliğinde genellikle kurak ve suyun az bulunabildiği şartlarda verim düşük, yağ oranı yüksek olurken suyun bol bulunabildiği yetişme şartlarında, yağ oranı düşük, ürün verimi ise yüksektir.
Uçucu yağ ve aroma
Sütçüler Kekiğinde; kuru madde de uçucu yağ oranı en az 1,8 ml/100 g’dır.
Sütçüler Kekiğinin bileşimindeki; toplam uçucu yağın kalitesini belirleyen en önemli ana bileşen en az %50 oranı ile karvakrol uçucu yağıdır.
Sütçüler Kekiğine kendine özgü aromatik, keskin koku ve tat özelliğini veren yapısındaki bu uçucu bileşenlerdir.
Bu nedenle; Sütçüler Kekiğinde, yüksek uçucu yağ oranı ve içeriği, ürünün katma değerini, fiyatının yüksek olmasını belirleyen en önemli parametredir.
Sütçüler Kekiği bitkisi için uçucu yağ miktarı; tomurcuklanma evresinin sonunda orta seviyede, çiçeklenme başında en yüksek seviyede olmak üzere ve bundan sonraki gelişim dönemlerinde azalır.
Uçucu yağ miktarı olgunlaşma döneminde daha da azalır.
Gövde ve yapraklar
Sütçüler Kekiği; birden fazla dik gövdesi olan, çok yıllık otsu bir bitki olup 60 cm’ye kadar boylanabilir.
Gövde rengi; grimsi yeşil renk ve tonlarında, gövde tüy rengi ise beyazdır.
Yaprakları, saplı 6 mm’ye kadar uzunluğa erişebilen ya da sapsız şekildedir.
Yaprakları, oval veya eliptik şekilde ve sivri uçludur.
Yaprak tüylülüğü yoğun, tüy rengi ise beyazdır.
Çiçek, brahte ve tohum
Çiçekleri spika şeklinde, gövde uçlarında toplu halde bulunur.
Çiçek sapı boyu yaklaşık 0,5 mm’dir.
Brahteler; oval ya da eliptik şekilde, genellikle küt uçlu, kurşuni yeşil renk ve tonlarındadır.
Kaliks kısmı; yaklaşık 2 mm; üst dudak loblu veya boyunun yaklaşık 2/5’i kadar olabilen genişçe üçgen dişli; alt dudak aşağı yukarı üst dudak kadar uzun, genişçe üçgen dişten oluşur.
Korolla kısmı; beyaz renkte ve uzunluğu yaklaşık 4 mm kadardır.
Tohumları; küçük, düzgün şekilli, yumurta biçimli ve kahverengidir.
Sunum sınıfı
Sütçüler Kekiği; yaprak/çiçek ve öğütülmüş baharat sınıfında yer alır.
Sütçüler Kekiği Nasıl İşlenir ve Üretilir?
İklim ve Toprak İstekleri
Sütçüler Kekiği bitkisi; genellikle uygun toprak, iklim vb. şartlar dâhilinde tozlaşma, rüzgâr vb. etmenler yardımıyla doğada kendisi yetişebilme alanına sahip olduğundan; tarla/bahçe tesisi, sulama, gübreleme vb. diğer işlemlerine gereksinim duyulmaz. Sütçüler Kekiği; Isparta ve Antalya illerinde yüksek rakımda bulunan alanlarda yayılış gösterir. Ilıman Akdeniz iklim özellikleri görülen yerlerde iyi gelişme gösterir.
Ayrıca Sütçüler Kekiği bitkisi; kuraklığa ve soğuklara karşı toleranslı olduğundan, karasal iklim özelliklerine de uyumludur. Genel itibariyle toprak yapısı olarak seçici değildir. Kumlu topraklar yetiştiriciliğinde uygun değildir. Üründe; en iyi verim ve kalite; suyun az bulunabildiği, kısmen kireçli, tınlı-killi ve alüvyonca yeterli seviyedeki topraklarda sağlanır.
Hasat işlemi
Sütçüler Kekiğinin hasadı, iklim koşullarına bağlı olarak genellikle yılın ağustos ve eylül aylarında gerçekleştirilir. Bu zaman aralığının bitkinin olgunlaştığı ve tohum verdiği döneme denk gelmesi önem arz eder. Tarım ve Orman Bakanlığının belirlediği zaman ve alanlarda kontrollü olarak ürünün toplanmasına başlanır ve hasadı yapılır. Kekiklerin toplanmasında; bitkinin özellikle köklerinin zarar görmesini önlemek için; bitkilerin el ile sökülmemesi, bıçak vb. uygun alet ve ekipmanların kullanılması istenir.
Bunun nedeni bitkinin yetişme alanlarında en az zarar ile sürdürülebilir bir şekilde hasadının yapılmasıdır. Kekiğin doğru bir şekilde toplanması, bir sonraki hasadın verimini etkileyen en önemli faktörlerin başında gelir. Sütçüler Kekiğinin hasadında; toprak yüzeyinin ortalama 10 cm üzerinden hasadın yapılması uygun olur.
Hasat Sonrası İşlemler (Kurutma-Sınıflandırma-Öğütme)
Kurutma işleminde ilk olarak gıda ile temasa uygun temiz bir zemin, tente, kerevit vb. üzerine hasat edilen kekikler serilir. Kekiklerin kurutulmasında; Isparta ve Antalya illerinin en ideal güneşlenme olanağı olarak daha çok ağustos ve eylül ayları tercih edilir. Sütçüler Kekiği; asgari teknik ve hijyenik şartlar sağlanarak güneş altında ya da gölge ortamlarda; ortalama 2 hafta süre ile kurutulur.
Kurumaya bırakılan kekikler; renginin kararmaması, kızışmanın olmaması için ara sıra ters düz edilmelidir. Ayrıca kurutma işlemi; tekniğine uygun olarak modern kurutma teknikleri ile de yapılabilir. Hasat edilen kekikler üreticiler/gıda işletmecileri tarafından piyasaya arz durumlarına göre sınıflandırılır. Sütçüler Kekiğinde; kurutulan bitkilerin istenilmeyen kalın sap, yabancı maddeler vb. ayrıldıktan sonra, geriye kalan yaprak, tomurcuk vb. bitkinin toprak üstü kısımları tekniğine uygun olarak elekten geçirilerek sınıflama işlemi yapılır.
Daha sonra tekniğine uygun olarak ufalanır/öğütülür. Sınıflandırmanın ve öğütmenin yapılacağı alanın, kullanılan alet ve ekipmanların temiz olması ve ürünlerin herhangi bir kontaminasyona/bulaşmaya karşı korunması ve kontrol edilmesi önem arz eder.
Hasat sonrası işleme ve tüketiciye ulaştırma
Esas olan hasattan sonra ürünün en kısa sürede tüketiciye arz edilmesi ya da işlenmesidir.
Piyasaya Arz
Sütçüler Kekiği; dökme olarak ya da gıda ile temasa uygun ambalajlar içerisinde ilgili gıda mevzuatına uygun etiket bilgileri ile tüketiciye arz edilir.
Yetişme ve hasat dönemi
Hasat edilen ve tekniğine uygun olarak işlenen kekik bitkisinin toprak üstü kısımları baharat olarak kullanılır. Isparta ve Antalya illerinin daha çok yüksek kesimlerinde yayılış gösteren ve endemik bir tür olan Sütçüler Kekiğinde; bitki popülasyonun azalmaması için Tarım ve Orman Bakanlığının belirlediği zaman ve alanlarda kontrollü olarak ürünün toplanması ve hasadı yapılır. Kekiğin hasat zamanı, ürün kalitesini etkileyen en önemli faktörlerdendir.
Sicil, yüksek yaprak verimi ve uçucu yağ oranı için plantasyonun %50–80’inin çiçeklendiği aralığı gösterir. Üretim metodunda ise kontrollü toplama, ağustos–eylül aylarındaki olgunlaşma ve tohum verme dönemiyle birlikte anlatılır. Kaliteye ilişkin çiçeklenme bilgisi, Bakanlığın belirlediği toplama zamanı ve alanlarının yerine geçirilmemiştir.
Muhafaza koşulları
Sütçüler Kekiği; kuru, serin, temiz ve kokulardan ari ortamlarda/depolarda muhafaza edilir. Depolamada kekikler üst üste fazla istiflenmemeli, havadar ortamlarda muhafaza edilmeli ve depolanmalıdır.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Sütçüler Kekiği bitkisi; genellikle uygun toprak, iklim vb. şartlar dâhilinde tozlaşma, rüzgâr vb. etmenler yardımıyla doğada kendisi yetişebilme alanına sahiptir. Sütçüler Kekiği bitkisi; Isparta ve Antalya illerinin; genel itibariyle kayalık/taşlık, kısmen kireçli toprak yapısına sahip, eğimli ve 1800 metreye kadar çıkabilen yüksek rakımdaki alanlarında daha iyi yayılış gösterir.
Sütçüler Kekiğinde; Isparta ve Antalya illerinin iklim, toprak özellikleri, kurak ya da suyun az bulunabildiği yüksek rakıma sahip yerlerde yetişmesi özellikle ürünün uçucu yağ oranının yüksek olmasını sağlar. Uygun toprak yapısı, iklim ve yetişme koşullarında, Sütçüler Kekiğinde uçucu yağ verimi %5’e kadar çıkabilir.
Coğrafi işaretin sınırı yalnız Sütçüler ilçesi değil, Isparta ve Antalya illeridir.
Nasıl sunulur ve kullanılır?
Genel kullanım şekli baharat olarak tüketilmesidir.
Yaprak, çiçek ve sürgün uçları karışımı baharat veya bitki çayı olarak kullanılır.
Bitki, distilasyonla uçucu yağ eldesinde de değerlendirilir.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1619 tescil numaralı Sütçüler Kekiği menşe adı olarak 29 Temmuz 2024 tarihinde tescil edilmiştir. Sütçüler Kekiği ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün veya ambalajının üzerinde yer alır. Ürünün veya ambalajının üzerinde kullanılamadığında, Sütçüler Kekiği ibaresi ve menşe adı amblemi işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Isparta İl Özel İdaresinin koordinatörlüğünde; Isparta İl Özel İdaresi, Isparta İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ile Batı Akdeniz Tarımsal Araştırma Enstitüsü Müdürlüğünün katılımıyla en az 3 kişiden oluşan denetim merci tarafından gerçekleştirilir. Denetim yılda en az bir kere yapılır. Şikâyet üzerine veya gerekli görülen hallerde ayrıca denetim yapılabilir.
Yapılan denetimler; 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca raporlanarak her yıl düzenli olarak Isparta İl Özel İdaresi tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna sunulur. Denetim merci tarafından denetimde aranılacak kriterlere aşağıda yer verilmektedir:
- Sütçüler Kekiği ibaresinin ve menşe adı ambleminin kullanım biçiminin uygunluğu
- Sütçüler Kekiğinin; Isparta ve Antalya illerinden temin edilip edilmediği
- Sütçüler Kekiğinin; hasadı ve hasat sonrası işlemlerinin uygunluğu
- Sütçüler Kekiğinin; depolanması, muhafaza koşulları ile piyasaya arzının uygunluğu denetlenir. Denetim sırasında tespit edilen uygunsuzluklar ile alınması gerekli tedbirler denetlenen ilgili kişi, kurum veya kuruluşa bildirilir. Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
