Coğrafi işaretli ürün · Manisa
Manisa’nın Salihli ilçesinde Gökeyüp mahallesinin sakızlı toprağı ve mengele karışımıyla üretilir. Dönek üzerindeki kil kalıpta elle şekillendirilir; sırlanıp dinlendirildikten sonra açık alanda ters çevrilerek pişirilir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Gökeyüp Çömleği nedir?
Gökeyüp Çömleği, Manisa ili Salihli ilçesinde Gökeyüp mahallesinin toprağı kullanılarak elle yapılan çömlektir. Sakızlı toprak ve mengele karışımıyla hazırlanan kaplar yemek pişirme, yiyecek ve içecek muhafazası veya süs amacıyla kullanılır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Sakızlı toprak ve mengele karışımının dokuz kimyasal bileşeni sicilde yüzde birimiyle verilir.
Tablo-1: Gökeyüp Çömleğinin başlıca bileşenleri ve bileşenlerin değerleri
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan gökeyüp çömleğinin başlıca bileşenleri ve bileşenlerin değerleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Kılıçla elle yükseltilen gövde
Halka biçimindeki hamur, kısa bir ok görünümünde olan ve adına “kılıç” denilen tahta parçası ile yükseltilir.
Sakızlı toprak ve mengele
Çömlek hamurunda sakızlı toprak denilen kil ile mika özelliğindeki mengele, 2/1 oranında karıştırılır.
Açık alanda gömme pişirimi
Kaplar açık alanda ters çevrilerek üst üste dizilir; etrafları odun ve çalı çırpıyla kapatılarak gömme denilen yöntemle pişirilir.
Nasıl üretilir?
Bunun yanında geleneksel olarak su ve el çaputu da biçimlendirmede kullanılır.
Toprağın temin edilmesi
Sakızlı toprak, genellikle bölgede bulunan Mezar Kıranı mevkiinden temin edilir. Mika görünümündeki mengele ise Gökeyüp mahallesinde bulunabilen ve 1–2 metrelik genişliğe sahip, damar şeklinde, zaman zaman yüzeyde bulunan bazı yerlerdeyse yüzeyin daha alt kısımlarında bulunan bir topraktır.
Mengelenin dövülerek inceltilmesi
Mengele, bulunduğu yerden çıkartıldığında kuru ve topaklıdır. Bu aşamada bir tokmak ile dövülerek inceltilir. Toprak parçaları kum tanesi boyutlarına ulaşana kadar inceltme işlemine devam edilir.
İnceltilen mengelenin elenmesi
Dövülen ve inceltilen mengele tel bir elekle elenir ve sakızlı toprak ile karıştırılmaya hazır hale getirilir.
Toprak ve mengelenin yoğrulması
Sakızlı toprak ile mengele 2/1 oranında karıştırılıp yoğurularak çömlek hamuru olarak kullanıma hazır hale getirilir.
Şekil verme
Çömlek hamuruna şekil verme işlemi, ortasında yükselti olan, “dönek” ve yine kilden yapılmış, ortalama 1,5 cm kalınlıkla, “kalıp” adında bir altlık üzerinde gerçekleştirilir. Şekillendirme işlemi için, hazır olan çömlek hamurundan bir parça alınarak ve çömlek tabanını çevreleyecek uzunlukta kalıbın üzerine yerleştirilerek “taban konulma” işlemi gerçekleştirilir. Sonrasında, “kıyı” adı verilen bantlar, tabanın üzerine konularak, “kıyı yuvarlama” işlemi gerçekleştirildikten sonra şekillendirme yapılır.
Çömleklerin kuruması tamamlanıncaya kadar altında bulunan kalıbın üzerinde durması gerekir. Halka biçimindeki hamur, kısa bir ok görünümünde olan ve adına “kılıç” denilen tahta parçası ile yükseltilir. Kılıç, su ile dolu bir kap içerisinde her an kullanıma hazır olarak bekletilir.
Kulp takılması ve pürüzlerin giderilmesi
Kalıbı kendiliğinden bırakabilecek kıvama gelen çömlek kalıptan alınır. Bu aşamada kulplama adı verilen kulp takma işlemi yapılır. Kulplama işlemleri tamamlanan çömleklerin fazlalıkları “kazıyacak” adı verilen bir teneke parçası ile kazınarak elden geçirilir ve böylece kurumuş çömleğin pürüzlerinin giderilmesi sağlanır.
İki kişiyle sırlama
Sakızlı toprak ve mengelenin 2/1 oranında karıştırılmasıyla elde edilen sır, çömleğin her tarafına bir bez yardımıyla sürülür. Sırlama işleminde iki kişi çalışır. Bu çalışanlardan biri mengele ve sakızlı topraktan hazırlanan bulamacı sürerken, diğeri kuru bir bezle fazlalıkları alır.
Sırlı çömleğin güneşte dinlendirilmesi
Sırlama işlemi yapılan çömlekler, genellikle 1 gün güneşte bekletilerek dinlendirilir. Dinlendirme, güneşli bir havada dış ortamda gerçekleştirilir.
Açık alanda gömme usulü pişirme
Pişirilecek çömlekler, açık alanda bir yığın haline getirilir. Yığın; çömleklerin ters çevrilerek, yan yana, birbirinin peşi sıra ve üst üste dizilmesiyle oluşturulur. Elde edilen çömleğin etrafı çalı çırpı, odun vb. ile kaplanır ve ateş yakılır. Bu işleme “gömme işlemi” denir. Bu aşamada tercihen meşe odunu kullanılır.
Yöreyle bağı nedir?
Gökeyüp Çömleği; Manisa ilinin Salihli ilçesine bağlı bir mahalle olan Gökeyüp mahallesinde bulunan topraktan üretilen; yemek pişirme, yiyecek/içecek muhafaza etme veya süs amacıyla kullanılan çömlektir. Gökeyüp Çömleğinin üretimi için gereken çömlek hamuru; coğrafi sınırda “sakızlı toprak” adı verilen bir çeşit kil ile “mengele” denilen mika özelliğinde olan bir toprağın 2/1 oranında karıştırılmasıyla elde edilir.
Gökeyüp Çömleği, Salihli ilçesinin kültüründe ve ekonomisinde önemli bir yere sahiptir. Coğrafi sınırla ün bağı bulunur.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Coğrafi sınırın kültüründe ve ekonomisinde önemli yere sahiptir. Bu sebeplerle üretim aşamalarının tamamı, coğrafi sınırda gerçekleştirilmelidir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
1694 tescil numaralı Gökeyüp Çömleği mahreç işareti olarak 28 Ocak 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Gökeyüp Çömleği ibaresi ve mahreç işareti amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Gökeyüp Çömleği ibaresi ve mahreç işareti amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Denetimler; Salihli Ticaret ve Sanayi Odasının koordinatörlüğünde; Salihli İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden ve Salihli Ticaret ve Sanayi Odasının konuda uzman birer kişinin katılımıyla 2 kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler düzenli olarak yılda bir defa, ayrıca gerekli görülmesi ve şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetim mercii tarafından; özellikle Gökeyüp Çömleği üretiminde kullanılan toprağın coğrafi sınırdan temin edilip edilmediği, üretim metoduna uygunluk ile Gökeyüp Çömleği ibaresinin ve mahreç işareti ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
