Coğrafi işaretli ürün · Manisa
Manisa’nın Saruhanlı ilçesinde yetişen Eşek (Ödemiş) çeşidi zeytinler bütün, kırma veya çizik biçimde sunulur. Meyve eti serttir ve işlem sonrası yumuşamaz; çekirdek taneden kolay ayrılmaz.
UNESCO ilişkisiGeleneksel Zeytin Yetiştiriciliği ile ilişkiliSomut olmayan kültürel mirasla ilişkiUNESCO ile Yaşatılanlar →
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Büyükbelen Tekir Zeytini nedir?
Manisa’nın Saruhanlı ilçesindeki Büyükbelen ve Çullugörece mahallelerinde yetiştirilen Eşek (Ödemiş) çeşidi zeytinlerden elde edilir. Uslu çeşidinin çöğür anacına veya yabani zeytin anacına aşılama ile yetiştirilir; bütün, kırma ve çizik sofralık zeytin biçimlerinde sunulur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Meyve, renk ve duyusal özellikler
Büyükbelen Tekir Zeytini; Olea europaea L. türüne ait Uslu zeytin çeşidinin çöğür anacına Eşek (Ödemiş) zeytin çeşidinin aşılanması veya yabani zeytin ağacı anaçlara doğrudan aşılama yapılması suretiyle Manisa ili Saruhanlı ilçesi Büyükbelen ve Çullugörece Mahallelerinde yetiştirilen zeytinlerden elde edilen sofralık yeşil zeytindir.
Büyükbelen Tekir Zeytininin yetiştirildiği Büyükbelen ve Çullugörece Mahallelerinin rakımı 300 m’dir.
Bu dönemdeki sıcak gün sayısı yaklaşık 109 olup toplam gün sayısının %90’ı kadardır.
Sıcaklık derecesinin ve sıcak gün sayısının yüksek olması, zeytinin erken olgunlaşmasını ve erken hasat yapılmasını sağlar.
Büyükbelen Tekir Zeytini -10 °C’ye kadar olan soğuğa karşı duyarlı olup aşırı soğuklar ağacın ölümüne neden olabilir.
Büyükbelen Tekir Zeytininin, coğrafi sınırda en az 600 yıllık zeytin ağaçları bulunur.
Büyükbelen Tekir Zeytininin meyve ağırlığı fazla ve çekirdeği büyük olduğu için iri sınıf olarak değerlendirilir.
Ağacı verimli olup ağaç başına 40 kg’ın üzerinde meyve verir.
Meyvenin üzerinin benekli olması nedeniyle ürün, coğrafi sınırda “tekir” olarak adlandırılır.
Meyve eti ve çekirdek yapısı
Çekirdek taneden kolay ayrılmaz.
Meyve eti serttir, işlem sonrası yumuşama olmaz.
Meyve görsel olarak büyük, uzun ve silindiriktir. Boyuna ve enine simetrik değildir; en geniş noktası orta kısımdadır. Meme oluşumu yoktur, meme ucu sivri, sap yuvarlaktır. Lentiseller çok ve büyüktür. Ham meyve yeşildir; sofralık yeşil olgunlukta rengi koyu yeşilden ayva sarısına döner. Meyve eti sert ve beklemeye dayanıklıdır.
Yüz meyvenin ağırlığı 700–1.200 g’dır. Et oranı %80–85, yeşil zeytinde yağ oranı %6–12 ve nem oranı %60–70 olarak verilir. Meyvedeki çekirdek oranı %12–15, et/çekirdek oranı ise sicilde %80–90 olarak kaydedilmiştir.
Çekirdek 1–1,5 g ağırlığında ve çok iridir; uzun eliptik biçimlidir. Boyuna ve enine simetrik değildir. En geniş noktası ortadadır; ucu ve sap kısmı sivridir. Yüzeyi benekli ve pürüzsüz, ham rengi yeşildir. Yüz çekirdeğin ağırlığı 140–160 g, boyu 5–9 mm, eni 2–2,5 mm ve boy/en oranı 2,5–3,6 olarak verilir.
Ağaç, yaprak ve çiçek özellikleri
Coğrafi sınırın rüzgârlı yapısı, çiçeklenme zamanında döllenmeyi kolaylaştırır.
Ağaç ve gövde kuvvetlidir. Taç geniş, yayvan ve sıktır. Boğum arası uzunluk 1–3 cm’dir. Dallar açık yeşil ve dar açılıdır. Gövde gri-yeşildir; genç gövde düzgünken yaşlandıkça pürüzlenir.
Yaprak uzun eliptiktir. Üst yüzey açık yeşil, alt yüzey mat gümüşümsüdür. Uzunluğu 5–7 cm, eni 1–1,5 cm’dir; boy/en oranı sicilde kısa ve geniş olarak tanımlanır. Sap uzunluğu 5,8–6,2 mm, sap kalınlığı 0,8–1,2 mm’dir.
Çiçek sürgünü gri-yeşildir; boğum arası uzunluğu orta, tüyleri çok azdır. Çiçek kümesinde dallanma azdır; koltukta çiçek bulunmaz. Çiçek somağı kısadır. Somaktaki çiçek sayısı 10–18, ortalama çiçek sayısı 12–18 adet olarak kaydedilmiştir.
Gelişme kuvvetli, verim çok iyi, periyodisite azdır. Çiçeklenme mayısta, meyve bağlama mayıs sonunda gerçekleşir. Kendine kısırdır; dölleyici olarak Ayvalık çeşidi kullanılır. Meyve eylül-ekimde erken olgunlaşır. Aşı ve çelikle üretilir; soğuğa duyarlıdır.
Ham üründe kimyasal özellikler
Ham üründe pH 4,5–5, yağ oranı %6–12, nem oranı %60–70 ve kül oranı %2–4’tür. Oleuropein miktarı 600–800 mg/kg olarak kaydedilmiştir.
Yağ asidi kompozisyonu
Sicildeki yağ asidi kompozisyonunda C16:0 palmitik 12–17, C16:1 palmitoleik 0,5–1,2, C18:0 stearik 2,75–4 ve C18:1 oleik 68–75 aralığındadır. C18:2 linoleik 7–11, C18:3 linolenik 0,4–0,8, C20:0 araşidik 0,48–0,55 ve C20:1 araşidonik 0,2–0,3 olarak verilir.
İşlenmiş sofralık üründe kimyasal özellikler
İşlenmiş sofralık üründe kimyasal özellikler sicil tablosunda gösterilir.
Sicil belgesinin 4. sayfasında yer alan i̇şlenmiş sofralık büyükbelen tekir zeytininin özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 5 kayıt
Sicil belgesinin 4. sayfasında yer alan i̇şlenmiş sofralık büyükbelen tekir zeytininin özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Çizik Zeytin | Kırma Zeytin | Analiz Metodu |
|---|---|---|---|
| Salamura tuz (%) | 4-5 | 5-6 | Mohr Metodu |
| Zeytin danesinde tuz (%) | 2-4 | 3-4 | TS 774 |
| Salamura asitlik (%) | 0,3-0,4 | 0,4-0,5 | TS 1125 ISO 750 |
| Zeytin danesinde asitlik (%) | 0,3-0,4 | 0,4-0,7 | TS 1125 ISO 750 |
| Salamura pH | 4-6 | 3-5 | TS 1728 ISO 1842 |
Nasıl yetiştirilir ve hazırlanır?
Bahçe tesisi
Manisa ili Saruhanlı ilçesi Büyükbelen ve Çullugörece Mahallelerinde yetiştirilen Büyükbelen Tekir Zeytininin bahçelerinin tesisi; kalkerli-kumlu, derin ve besin maddelerince zengin topraklara, 300 m rakıma ve eğimli arazilere yapılır. Bahçelerin, doğu-batı veya batı-doğu yönünden rüzgâr alan yerlere kurulmasına dikkat edilir.
Zeytin fidanlarının yetiştirilmesi
Büyükbelen Tekir Zeytini; Olea europaea L. türüne ait Uslu zeytin çeşidinin çöğür anacına Eşek (Ödemiş) zeytin çeşidinin aşılanması veya yabani zeytin ağacı anaçlara doğrudan aşılama yapılması suretiyle üretilir. Uslu çeşidi zeytinler kullanılarak üretim yapılacağı zaman fidanlardan alınan tohumlar çimlendirilerek çöğür anacı elde edilir.
Aşılama için yeterli kalınlığa gelen yaklaşık 1 yaşındaki anaçlar üzerine göz ya da kalem aşı şeklinde uygulama yapılarak Büyükbelen Tekir Zeytini fidanı üretilir.
Toprak hazırlığı
Zeytin ağaçlarının kök yapılarının oluşumunda toprak hazırlığı önemlidir. Bahçe tesis edilirken büyük taşlar temizlenip 90–100 cm derinlikte işlenir. Taban suyu sorunu varsa topraktaki fazla suyun akıtılarak su birikiminin önlenmesi için drenaj yapılır.
Dikim çukurlarının açılması
Büyükbelen Tekir Zeytini ağaçlarının kökleri yumuşak toprakta çok hızlı ilerlediğinden, fidan dikimi için derin ve geniş çukur açılması önemlidir. Çukur boyutları 80×80 cm’dir. Çukur açılırken alt ve üst toprak ayrı ayrı konur, kapatılırken de köklerin beslenmesine katkıda bulunmak için tersi yapılır. Toprak analizi yapılarak gübre ihtiyacı belirlenir ve gübreleme yapılır.
Fidanların dikimden önce, ana ve kılcal köklerin tutunduğu toprağın dağılmasını ve köklerin hava ile temasını önlemek için toprağı tutacak kadar sulama yapılır. Şema 1: Dikim çukuru açma şekli
Dikim özellikleri
Büyük taç yapısına sahip olan Büyükbelen Tekir Zeytini ağaçlarının güneş ışığından en üst düzeyde faydalanabilmesi için dikim mesafesi 7×7 m ile 10×10 m olmalıdır. Dikim zamanı kasım-nisan ayları arasıdır. Açılan çukurlara fidanlar dikilip çukurlar kapatılır.
Fidan bakımı
- Dikim sonrası bakım:
- Dikimden ve budamadan sonra ağaçtaki yara ve kesim yerleri, hastalıklardan korumak için aşı macunu ile macunlanır.
Dikim
Büyükbelen Tekir Zeytininin ağacı yarı dik olup güçlü büyüdüğü için dikimden sonra ilk birkaç yıl suya gereksinim duyar. Sulama yapıldıktan sonra ağaç etrafında oluşan kaymak tabakası çapalanıp kırılarak toprağın havalandırılması sağlanır.
Zirai mücadele
Ağaç gelişimini engelleyebilecek yabani otlar temizlenir. Hastalık ve zararlılar bakımından her yıl kontrol yapılarak duruma uygun şekilde zirai mücadele yapılır.
Budama özellikleri
Fidan dikiminden itibaren ilk iki yıl budama yapılmaz; sadece kırılan ve şekli bozulan dallar budanır. İki yıldan sonra, ağaç dallarının arasından güneş ışığının geçişine imkân tanınacak şekilde budama yapılır.
Gübreleme işlemi
Toprak analizi sonuçlarına göre yılda birkaç defa gübreleme yapılır. Ağaç gelişimi ve meyve oluşumunu artırdığı için azotlu gübre kullanılır.
Hasat ve sofralık hazırlama
Büyükbelen Tekir Zeytininin hasat zamanı, meyvenin olgunlaşarak renginin koyu yeşilden ayva sarısına döndüğü eylül-ekim aylarıdır. Dalından elle toplanan zeytinler, plastik veya tahta kasalara doldurulur. Zedelenmemiş, lekesiz, yüzeyi düz ve pürüzsüz olan sağlıklı zeytinler, Türk Gıda Kodeksi Sofralık Zeytin Tebliğine göre irilik bakımından sınıflandırılır. Bu işlem sırasında üründen numune alınır, meyvenin dışından çekirdeğine doğru 2/3’ünün acılığı giderildiğinde işlem sonlandırılır.
Zeytinler, NaOH çözeltisinden arındırılmak için temiz su ile 3 kere yıkanır. Yıkanan zeytinler, %0,4–0,6 sitrik asit ve %7’lik tuzlu su çözeltisi ile hazırlanan bekleme suyunda, havayla temas etmeyecek şekilde bekletilir. Bekleme suyunda bulunan üründen numune alınarak meyve etinin sertliğini koruyup korumadığı kontrol edilir.
Bekleme suyundan çıkarılan zeytinler, çekirdeği çıkarılmadan bütün halde ve kırma veya çizik zeytin olarak piyasaya sunulmak üzere işlem görürler.
Kırma işlemi
Bekleme suyundan çıkarılan bütün haldeki zeytinler, kırma makinesinde çekirdeği kırılmadan parçalanır ve içeriği %0,1–0,3 askorbik asit, %7 tuzlu su ve %0,4–0,6 sitrik asit çözeltisinden oluşan salamura suyunda 15–60 gün dinlendirilir. Kırma zeytin olarak piyasaya sunulacak Büyükbelen Tekir Zeytini, gıda ile temasa uygun plastik, cam ya da teneke ambalajlarda paketlenir.
Çizme işlemi
Bekleme suyundan çıkarılan bütün haldeki zeytinler, çizme makinesinde çizilerek içeriği, %0,1–0,3 askorbik asit, %7 tuzlu su ve %0,4–0,6 sitrik asit çözeltisinden oluşan salamura suyunda 15–60 gün dinlendirilir. Çizik zeytin olarak piyasaya sunulacak Büyükbelen Tekir Zeytini, gıda ile temasa uygun plastik, cam ya da teneke ambalajlarda paketlenir.
Hasat zamanı ve olgunluk
Hasat dönemlerinde Büyükbelen Kültür ve Zeytin Festivali düzenlenir.
Nasıl muhafaza edilir?
Raf ömrü uzundur. Doğal şeklini muhafaza eden, çekirdeği çıkartılmamış bütün haldeki zeytinler, havayla temas etmeyecek şekilde, %2–3 oranında NaOH çözeltisi ile 8–12 saat muamele edilerek acılığı giderilir. Büyükbelen Tekir Zeytininin teneke ambalajda 2 yıl, cam ambalajda 3 yıl ve plastik ambalajda 6 ay raf ömrü vardır. 20–25 °C sıcaklıkta ve düşük nem oranına sahip kuru ortamlarda muhafaza edilir.
Yöresiyle bağı nedir?
Büyükbelen Tekir Zeytini bahçeleri, coğrafi sınırın iklim özelliklerinden en fazla düzeyde fayda sağlamak amacıyla eğimli arazilere kurulur. Zeytin ağaçları kalkerli-kumlu, derin ve besin maddelerince zengin topraklarda yetiştirilir. Karasal nitelikli Akdeniz iklimine sahip olan coğrafi sınırda sıcaklık, yaz aylarında Akdeniz iklimindeki kadar yüksek, kış aylarında ise karasal iklim şartlarındaki kadar düşük olmaz.
Büyükbelen Tekir Zeytini ağacında sürgün büyümesi ve çiçek tomurcuğu oluşumu fenolojik dönemi olan kış sonu-yaz başında ortalama 200 mm olarak görülen yağış, su ihtiyacını karşılar. Yazın görülen nemli rüzgârlar ise ağaçları ve toprağı nemli tuttuğu için danelerde pörsüme olmaz.
İklim ve yetişme koşulları
Günlük sıcaklığın 30 °C’nin üzerinde olduğu sıcak hava koşulları, genellikle haziran ayında başlayıp eylül ayı sonuna kadar sürer.
Coğrafi sınır yer altı ve üstü su kaynakları bakımından zengindir.
Nasıl sunulur ve değerlendirilir?
Çekirdeği çıkarılmadan bütün halde ve kırma veya çizik zeytin olarak piyasaya sunulur.
Geçmişi ve yöredeki yeri
Coğrafi sınırın tarım ekonomisinde önemli bir yere sahip olup hemen her ailenin geçim kaynaklarındandır.
Tescil ve denetim bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
Ürün, belirlenen coğrafi sınırla bağlantısı korunarak menşe adı kapsamında tescillidir.
1611 tescil numaralı Büyükbelen Tekir Zeytini menşe adı olarak 8 Temmuz 2024 tarihinde tescil edilmiştir. Büyükbelen Tekir Zeytini ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Büyükbelen Tekir Zeytini ibareli logo ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Bu kapsamda gerek görülen durumlarda üründen numune alınarak özellikle işlenmiş ürünün tuz ve pH değerlerinin uygunluğu bakımından analiz ettirilir. Büyükbelen Tekir Zeytini ibaresinin, logosunun ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
Büyükbelen Tekir Zeytini ibareli aşağıda verilen logo ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılır.
Denetim mercii ve kontrol koşulları
Büyükbelen Tekir Zeytini ibareli logonun siyah-beyaz kullanımı mümkündür.
Denetimler; Manisa Ticaret Borsasının koordinasyonunda ve Saruhanlı İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden, Saruhanlı İlçe Ziraat Odasından ve Manisa Ticaret Borsasından ürün konusunda uzman birer kişinin katılımıyla toplam üç kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler düzenli olarak yılda bir defa ve hasat dönemi olan eylül-ekim aylarında, ayrıca gerekli görülen durumlarda ve şikâyet halinde ise her zaman yapılır.
Denetime ilişkin raporlar, Manisa Ticaret Borsası tarafından Türk Patent ve Marka Kurumuna her yıl düzenli olarak gönderilir. Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir. Büyükbelen Tekir Zeytininin üretiminde kullanılan zeytin çeşitlerinin uygunluğu. Özellikle anaç ve fidan yetiştirilmesi, aşılama, bahçe tesisi, toprak hazırlığı, dikim, hasat ve zeytinlerin işlenmesi aşamaları olmak üzere üretim metoduna uygunluk. Özellikle ham meyve büyüklüğü olmak üzere ürün özelliklerinin uygunluğu.
UNESCO ile bağlantısı
Geleneksel Zeytin Yetiştiriciliği ile ilişkili: Büyükbelen Tekir Zeytininde aşı için Uslu çöğürü veya yabani zeytin anacı kullanılabilir; Ayvalık çeşidi tozlayıcı görevi görür. Anaç, meyve çeşidi ve tozlayıcıyı ayırt eden bu yetiştiricilik bilgisi, geleneksel zeytincilik mirasıyla ilişkilidir. Bağlantının kapsamı, yukarıda belirtilen UNESCO ilişkisiyle sınırlıdır.
