Coğrafi işaretli ürün · Elazığ
Elazığ’da kendi tohumuyla yetiştirilen, sert ve yüksek camsılıktaki taneleriyle tanınan makarnalık buğdaydır. Genellikle sonbaharda ekilir; yöresel yemek ve çorbalarda da kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Elazığ Tarım ve Orman İl Müdürlüğü
SS Elazığ Pancar Ekici. Kooperatifi
Elazığ Menceki Buğdayı nedir?
Elazığ Menceki Buğdayı, Poaceae (buğdaygiller) familyası Triticum (buğday) cinsi Triticum durum (makarnalık buğday) türü ve Triticum durum türünün compactum (makarnalık topbaş buğday) alt türünden elde edilir.
Ayırt edici özellikleri
Çeşit ve çoğaltım
Sicil, Elazığ Menceki Buğdayını genetiğini korumuş 28 kromozomlu yabani Gernik’in bir varyetesi ve makarnalık buğday olarak tanımlar.
Kendi tohumundan üretilerek ekolojik istekleri bakımından coğrafi sınıra bağımlıdır.
İklim ve gelişme
Elazığ’ın mikro klima özellikleri; fenolojik bakımdan Elazığ Menceki Buğdayının ilk dönemlerinde kök gelişiminin hızlı olmasını ve kök tacı oluşturabilmesi için de buğdayın soğuk ve kurağa karşı dayanıklı olmasını sağlar.
Ayrıca çimlenme-kardeşlenme dönemi için gereken 8–10 °C sıcaklık, % 60’ın üzerinde bağıl nem; kardeşlenme-sapa kalkma için 10–15 °C sıcaklık, % 65 nem, az ışıklı ve yarı kapalı hava koşullarını oluşturur.
Tablo-1: Elazığ Menceki Buğdayının Morfolojik ve Ergonomik Özellikleri
Elazığ Menceki Buğdayının Morfolojik ve Ergonomik Özellikleri sicil belgesindeki verileri gösterir.
Tablo-2: Elazığ Menceki Buğdayının Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri
Elazığ Menceki Buğdayının Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri sicil belgesindeki verileri gösterir.
Tabloyu görüntüle · 6 kayıt
Elazığ Menceki Buğdayının Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri sicil belgesindeki verileri gösterir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellikler | Değerler |
|---|---|
| Tane rengi (1-3 ıskalasıyla 1:Beyaz 2;Kehribar sarı 3:Kırmızı 4:Çakır 5:Siyah) | 2 ve 3 |
| Camsılık (%): | %70-100 |
| Bin tane ağırlığı (g) | 26 – 58 |
| Hektolitre ağrılığı (kg) | 80 – 100 |
| Tane protein oranı (%) | 10 – 15 |
| Tane sertlik SKC indeks | 70 – 100 |
Elazığ Menceki Buğdayı Nasıl Yetiştirilir?
Gelişim evrelerine göre iklim isteği
Elazığ Menceki Buğdayı, fazla sıcak ve nemden hoşlanmayan serin iklim tahılıdır. Özellikle gelişiminin ilk dönemlerinde (çimlenme – kardeşlenme) sıcaklığın 8–10 °C, bağıl nemin % 60’ın üzerinde olması yeterlidir. Kardeşlenme ve sapa kalkma arasında da fazla sıcaklık istemez. 10–15 °C sıcaklık, % 65 nem, az ışıklı ve yarı kapalı havalar uygundur. Sapa kalkma ile sıcaklık ve nem isteği artar.
Bu dönemde hava sıcaklığı -3 °C ve altına düşerse zarar görür. Başaklanma döneminin hemen öncesinde bağıl nemin yüksek olması buğday verimini olumlu yönde etkiler. Döllenme ile birlikte, düşük nem ve yüksek sıcaklık tanenin niteliğini yükseltir. Gelişme dönemine uygun dağılmış 500 mm bir yağış maksimum verim için yeterlidir. Elazığ Menceki Buğdayı için en uygun toprak, drenajı yeterli olan derin killi-tınlı topraklardır.
Su tutma kapasitesi % 25–30 olan toprak buğday için uygundur. Elazığ Menceki Buğdayı üretimi yapılan alanlarda genellikle nadas-ekim sistemi ve münavebeli tarım uygulanır. Nadas-ekim sisteminin uygulandığı yerlerde toprak işlenirken, toprağı altüst etmeden, alttan işleyen aletler kullanılır. İlk işlemeler için kırlangıç kuyruğu pulluk, kazayağı ve benzeri aletler kullanılır.
Toprağın hazırlanması
Münavebeli tarım yapılan yerlerde toprak, hasattan hemen sonra gölge tavı varken pullukla 15–20 cm derinliğinde sürülür. Elazığ Menceki Buğdayı ekimi genelde kışlık olarak yapılır. Sonbaharda iklime bağlı olarak toprak sıcaklığının 8–10 °C olduğu zamanda toprağın 5–7 cm derinliğine ekim yapılır. Ekim ayında, en geç kasım ayı başlarına kadar tohum ekimi yapılır. Ekimden önce de kazayağı ve tırmık takımıyla ikileme yapılıp iyi bir tohum yatağı hazırlanır.
Elazığ Menceki Buğday tanesinin fiziksel özelliklerine bağlı olarak mibzerle ekimde dekara 22–24 kg, serpme ekimde 26–28 kg tohum kullanılır.
Ekim, bakım ve gübreleme
Ekimle birlikte engebeli arazilerde fırfır (gübre dağıtım makinesi) ile ekilip çizer ve taban ile toprağa gömülür. Elazığ Menceki Buğdayında uygulanacak en önemli bakım işi, sapa kalkma döneminde azotlu üst gübre verilmesidir. Diğer önemli bir bakım işlemi ise yabancı ot mücadelesidir. Diğer bakım işlemleri gübreleme, sulama ile hastalık ve zararlılar ile zirai mücadeledir.
Toprakların gübre ihtiyacı farklılık göstermekte olup en iyi kimyasal gübreleme, toprak analizi yapıldıktan sonra hazırlanan gübreleme programına göre yapılır. Gübre analiz sonucu dikkate alınarak taban gübrelemesinde gübre tohum ekiminde kombine mibzerle, uygun olmayan arazilerde fırfır (gübre dağıtım makinesi) ile tohum yatağının 5 cm yanına veya altına çizer veya tabanla gömülür. Azotlu gübrenin yarısı, fosforlu gübrenin tamamı ekimle birlikte verilir.
Sayısal özellikler · 2
Fosforlu gübre sulanmayan alanlarda saf olarak 6–7 kg/da sulanan alanlarda ise 8–9 kg/da olacak şekilde kullanılır. Azotlu gübrenin diğer yarısı ise kardeşlenme döneminde üst gübre olarak verilmelidir. Toprak tahlili yapılmamış ise saf madde üzerinden kuru şartlarda 8–10 kg/da sulu şartlarda ise 16–20 kg/da azot verilir. Toprağa verilecek olan azotlu gübre değişiklik gösterebilir.
Kardeşlenme öncesi gübre olarak üre gübresi tercih edilecekse erken dönemde (şubat sonu mart başı gibi) toprağa atılmalıdır. Nisan ve mayıs ayına sarktığı zaman topraktan gaz halindeki kaybı daha az olan amonyum sülfat ve amonyum nitrat olarak gübre atılır. Buna göre ekimle beraber dekara 13 kg diamonyum fosfat (DAP) ve toprak pH‘sının durumuna göre 20–30 kg/da uygun formda azotlu gübre verilir.
Bölgede yağışlı olan şubat ve mart aylarında verilecek tavan (üst) gübreleme Elazığ Menceki Buğdayının kardeşlenmesi için önemlidir.
Sulama ve yabancı ot mücadelesi
Bitkinin en fazla suya ihtiyaç duyduğu dönem sapa kalkma ve başaklanma döneminde genelde uzun tava (border) bazen de yağmurlama sulama yapılır. Gerekli olan iki sulama da bu dönemde yapılır. Suyun az olduğu dönemlerde sadece bir kez sulama yapılabilecekse, başaklanma dönemi tercih edilmelidir. Zirai mücadele, sadece yabancı ot mücadelesinin çok olduğu mevzuata uygun ilaçla yapılır.
Başaklanma, ekimden 171–220 gün sonra gerçekleşir.
Hasat işlemi
Hasat zamanının seçiminde dane dökme, su oranı ve biçerdöverle hasadın uygunluğu dikkate alınır.
Elazığ Menceki Buğdayı, biçerdöver veya deste yapan biçerlerle hasat edilir. Biçerdöverle yapılan hasatta danedeki su oranı %13–15 arasında olur. Buğday tohumu yabancı ot tahıllardan, taş ve topraktan arındırmak için selektörden geçirilir. Ambar olarak kullanılacak yerler rutubet olmayan, kuru, havadar ve aydınlık bir yer olmalıdır. Elazığ Menceki buğdayının verimi kuru şartlarda dekara 150–300 kg, sulu şartlarda ise dekara verim 300–422 kg’dır.
Muhafaza koşulları
Ürünün muhafazası
Biçerdöverle hasat edilen ürünler birkaç gün güneşte kurutularak ambarlarda saklanır.
Tohumların saklanması
Tohumluk olarak kullanılacak ürünler selektörden geçirilerek ayıklanır ve zirai mücadelede teknik talimatlarında belirtilen etken maddeli ilaçlarla tohum ilaçlanarak bir sonraki ekim dönemi için muhafaza edilir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Elazığ Menceki Buğdayının killi-tınlı toprak yapısında yetişmiş olması nedeniyle dane camsılık oranının yüksek olması dolayısıyla buğdayın dane sertliği yüksektir. Coğrafi sınır karasal iklim etkisinde olsa da Fırat Nehriyle birleşen dere ve çayların, Keban Barajı, Kalecik Barajı, Cip Barajı ve Karakaya Barajının yarattığı mikro klima sonucunda bölgesel iklim yumuşayarak, Elazığ Menceki Buğdayının ayırt edici özelliklerini kazandırır.
Coğrafi sınır Elazığ ilidir. Kendi tohumuyla üretilen buğdayın ekolojik istekleri bu coğrafi alanla birlikte tanımlanır.
Kullanım alanları
Elazığ Menceki Buğdayı yöresel yemeklerde ve çorbalarda kullanılır. Torba veya çuvallarda satışa sunulur.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Morfolojik tablo 2. sayfadan 3. sayfaya devam eder. Fiziksel analiz tablosunun tane rengi açıklamasında “1–3 ıskalası” yazmasına rağmen beş renk sayılmış, ürün değeri “2 ve 3” verilmiştir. Bu kaynak yazımı korunmuş, yeni bir renk skalası oluşturulmamıştır.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
888 tescil numaralı Elazığ Menceki Buğdayı menşe adı olarak 16 Eylül 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Koruma başlangıcı 2 Mart 2021’dir. Ürün adı ve menşe adı amblemi, ürünün veya ambalajının üzerinde bulunur.
Elazığ Menceki Buğdayı ibaresi ve menşe adı amblemi; ürünün kendisi veya ambalajının üzerinde kullanılamadığında, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimi Elazığ İl Tarım ve Orman Müdürlüğü koordine eder. Bu müdürlükten iki, Elazığ Ticaret ve Sanayi Odasından bir ve SS Elazığ Pancar Ekicileri Kooperatifinden iki uzmanla beş kişilik mercii oluşur. Başak sarı olum dönemi ve hasat sonrası olmak üzere yılda iki denetim yapılır; ihtiyaç veya şikâyet halinde ayrıca denetlenir.
Denetim mercii tarafından; üretimde kullanılan buğday çeşidinin ve tohumunun uygunluğu: ürün özelliklerinden başak şeklinin, 1000 dane ağırlığının, camsılığın uygunluğu: üretim metoduna uygunluk ile Elazığ Menceki Buğdayı ibaresinin ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
