Coğrafi işaretli ürün · Denizli
Denizli’de Çökelez Dağı’nın Menderes Vadisi’ne bakan yamaçlarında yetiştirilen bilyalı kekiktir. Origanum onites L. türünden üretilir; kurutulmuş yaprakları yüksek karvakrol oranıyla öne çıkar.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Denizli Kekiği nedir?
Denizli Kekiği, Çökelez Dağı’nın Menderes Vadisi’ne bakan yamaçlarında Origanum onites türünden üretilen, uçucu yağı ve karvakrol içeriğiyle tanımlanan bilyalı kekiktir.
Sicilde bilimsel adı Origanum onites L. olarak verilen bitki yarı çalımsı, sert tüylü ve 65 cm’ye kadar boylanabilen yapıdadır.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Dalların sayısı her gövdede 10 çifte kadar ulaşabilir ve boyları 13 cm’ye kadar çıkabilir.
Doğal olarak kayalık tepeler ve yamaçlarda, bazen gölge yerlerde, deniz seviyesinden 1200 m yüksekliklere kadar yetişebilir.
Denizli Kekiğinin uçucu yağ oranları, % 3,2–4,4 arasında değişim gösterir.
Yaprak ve yetişme özellikleri
Yaprakları saplıdan hemen hemen sapsıza kadar, kordat, ovat veya eliptik şekilli, 3–22 x 2–19 mm boyutlarında, seyrek ve damarları alt yüzeyde hemen hemen belirgindir.
Karvakrol oranı
Kekiğin uçucu yağı içerisinde, uçucu yağ kalitesini belirleyen en önemli bileşen karvakrol olup oranı % 71,0–94,3 arasındadır.
Nasıl yetiştirilir?
Tohumluk ayırma
Denizli Kekiği üretiminde kullanılan tohumlar, bir önceki üretim döneminde tarlada sağlam, pişkin ve iyi gelişmiş belli miktar kekiğin, hasat etmeden tohumluğa yatırılması yoluyla elde edilir.
Ekim ve çimlendirme
Kekik tohumlarının çok küçük olması sebebiyle, tohum doğrudan tarlaya ekilemez, önce fide elde edilir ve bu fidanlar tarlaya şaşırtılır.
Üretim yeri ve çevresi
Denizli Kekiği tohumlarının ekileceği fidelikteki toprak eylül ayında, normal tavında bel veya pulluk ile işlenir. Fideliklerin eni 100–120 cm, boyu 10–12 m olmalı ve toprak seviyesinden 15–20 cm yükseklikte fide yastıkları oluşturulmalıdır. Yerden yüksek hazırlanmayan tohum yastıkları, mantar hastalıklarına daha yatkın olur. Fidelik harcı; 1 ölçek yanmış çiftlik gübresi, 1 ölçek kum ve 1 ölçek toprak homojen olarak karıştırılarak hazırlanır.
Fideliğin süzek olması için tabana çakıl veya çalı-çırpı gibi malzemeler döşenir. Üzerine sırasıyla toprak ve hazırlanan harç yayılır ve su birikintisi olmayacak şekilde düzlenir. Fideliklere tohum ekimi ekim- aralık ayları arasında yapılır. Fideliklerde m2’ye 1–1,5 g tohum atılarak ekim yapılır. Tohumlar, 30–40 katı kadar dere kumu veya odun külü ile karıştırılarak ekilir.
Üretim yeri ve çevresi · 2
Küçük olan kekik tohumlarının bir araya toplanmasını önlemek amacıyla can suyu verilir ve ilk birkaç gün sulama, sırt tulumbası ile yapılır. Sulama, toprak tavı kontrol edilerek tavı kaçırmayacak şekilde yapılır. Toprak tavına dikkat edilmeden yapılan aşırı sulama fidelerde kök çürüklüğü hastalığına neden olabilir. İlk günler daha sık sulama yapılırken zamanla azaltılarak devam eder.
Kekik fidelerinin 4–6 yapraklı olduğu aralık-mart döneminde hava sıcaklığı düşük olduğundan, fideliklerin üzeri naylon örtülerle kapatılıp kenarları toprak veya taş kullanılarak bastırılır. Hava şartlarının iyi olduğu zamanlarda yastıkların üzerlerindeki örtü kaldırılarak havalandırılır. Kekik çıkmaya başladıktan sonra fide yastıklarının üzerinde, ağaç dalları kullanılarak 40–50 cm yükseklikte yarım daire şeklinde naylon örtü ile alçak tünel oluşturulup bitki soğuklardan korunur.
Sayısal özellikler
Güneşli havalarda tünelin başı ve sonundaki örtü açılarak havalandırma sağlanır. Fidelikte çok sık olan fideler seyreltilir ve yabancı ot temizliği yapılır. Hastalık oluşmaması için fideliğin havalandırılması çok önemlidir. Havalar ısındıkça gündüzleri naylon örtüsü açılarak, geceleri kapatılır. Söküme 15 gün kala geceleri de açık bırakılıp sulama kesilmelidir.
Fidelerin tarlaya dikimi
Sonbahar aylarında, fidelerin dikimi yapılacak tarla tavlı iken derince sürülür. Daha sonra dikim dönemi hava sıcaklığına göre mart sonu nisan başı arasında diskaro ve rotovatör gibi aletler ile yüzlek bir sürüm daha yapılarak toprak yüzeyi ufalanır. Denizli Kekiği yetiştirilecek tarla dikimden önce yabancı otlardan temizlenir. Fideler tarlaya dikilmeden önce dekara 6 kg P₂O₅ ve 6 kg K₂O uygulaması yapılır.
Fideliklerde yetiştirilen Denizli Kekiği fideleri, 10–15 cm boyuna ulaştığında tarlaya şaşırtılır. Bölgede fideler, fidelerin köklerine zarar vermeden söküm sabanı kullanılarak fideliklerden sökülür. Tarlaya dikim, yağışlardan yararlanacak şekilde şubat- mart aylarında, tütün dikmede kullanılan fide dikim makinası ile ya da elle karıklara 40–50 cm sıra arası ve 20–25 cm sıra üzeri olacak şekilde dikilir. Dikim sonrası can suyu verilir.
Denizli Kekiğinin dikiminden sonra özellikle ilk yıl çapalaması ve yabancı ot temizliği, mekanik olarak aksatılmadan yapılmalıdır. Yabancı ot ile mücadele sırasında çapalama ile birlikte gübreleme işlemi de yapılarak gübrenin toprağa karışması sağlanır.
Hasat ve hasat sonrası işlemler
Kurutulan Denizli Kekiği, 3 katmanlı elek sistemi kullanılarak harmanlanır ve yaprak ile sapları birbirinden ayrılır. Coğrafi sınırda kullanılan hububat patozunun elek ve havalandırma sisteminde, üretici ve demirci ustaları tarafından modifikasyon yapılarak kekik bitkisine uyarlanmıştır. Elekten geçirilen Denizli Kekiği, 50–60 kg’lık yeni ve temiz çuvallara doldurularak satışa hazır hale getirilir. Çuvalların üzerinde Denizli Kekiği ibaresi ve logosu bulunur.
Hasat ve hasat sonrası işlemler
Hasat ve gölgede kurutma
Haziran ayında çiçeklenen bitki, haziran sonu temmuz başında hasat olgunluğuna ulaşır. Kekik hasatında kullanılan kekik biçme makinası, traktöre bağlanarak biçim yapılır. Hasat edilen Denizli Kekiği, tarladan hemen toparlanarak temiz ve gölge yere taşınarak kurutulmak üzere serilir. İyi bir kurutma için serme kalınlığı 20 cm’yi geçmemelidir. Kekik dalları sık sık alt üst edilerek havalandırılmalı, kızışma ve dolayısı ile renk kararması engellenmelidir.
Nasıl muhafaza edilir?
Kuru ve serin bir yerde muhafaza edilmelidir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Denizli Kekiğinin yetiştiği alanlar; kumlu ve kumlu tınlı arasında değişen orta bünyeli, taşlı, su tutma kapasitesi düşük ve geçirgen yapıdaki topraklardan oluşur. Toprak genel olarak tuzsuz, alkali, yüksek kireçli ve düşük organik madde içeriğine sahiptir. Coğrafi sınırın iklim ve toprak özellikleri, Denizli Kekiğinin veriminin ve özellikle karvakrol olmak üzere uçucu yağ oranının yüksek olmasını sağlar.
Coğrafi sınır Denizli ilinin Pamukkale, Güney, Buldan, Çal ve Bekilli ilçelerinin Çökelez Dağı’nda Menderes Vadisi’ne bakan 600–1200 m rakımlı alanlarıdır.
Samyeline karşı dağın etkisi
Kekiğin en fazla uçucu yağ biriktirdiği çiçeklenme döneminde yani haziran-temmuz aylarında Çökelez Dağı, güneyden kuzeye doğru esen ve samyeli olarak ifade edilen kuvvetli sıcak ve kuru hava dalgasını önler.
Serin hava dolaşımı
Çiçeklenme döneminde bölgenin kuzeyindeki Menderes Vadisinden gelen serin hava sirkülasyonu bitkiyi rahatlatır.
Tescil ve denetim bilgileri
Sicil, hava sıcaklığına göre yüzlek sürümü mart sonu–nisan başına, bölgedeki genel fide dikimini ise şubat–mart aylarına yerleştirir. Bu iki takvim ifadesi ayrı kapsamlarıyla korunmuştur; tek bir dikim günü veya bütün alanlar için ortak bir tarih türetilmemiştir.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
714 tescil numaralı Denizli Kekiği menşe adı olarak 7 Nisan 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Denizli Kekiği ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Denizli Kekiği ibareli logo ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler Pamukkale Belediyesi koordinasyonunda, konusunda uzman sekiz kişilik merci tarafından yürütülür. Pamukkale Belediyesinden iki kişi katılır. Pamukkale Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Biyoloji Bölümü Botanik Anabilim Dalı, Denizli Ticaret Borsası, Denizli Ticaret Odası, Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Denizli Büyükşehir Belediyesi ve Gözler Mahallesi Muhtarlığından birer kişi görev alır.
Denetimler düzenli olarak; fidelerin yetiştirilmesi, tarlaya fidelerin şaşırtılması ve hasat zamanı olmak üzere yılda en az 3 kez, şikâyet ve gerekli görülmesi durumunda ise her zaman yapılır. Denetim mercii; Denizli Kekiğinin üretiminde kullanılan tohumların uygunluğunu; özellikle hasat, kurutma ve depolama koşulları olmak üzere üretim metoduna uygunluğu ve Denizli Kekiği ibaresi, logosu ile menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğunu denetler.
Denizli Kekiğinin yetiştirildiği alanlar, bitki gelişimi, çiftçi kayıtları vb. kayıtlar Denizli İl Tarım ve Orman Müdürlüğü tarafından tutulur. Bitki gelişiminin denetimi, örnekleme yolu ile yapılır. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
