Coğrafi işaretli ürün · Nevşehir
Nevşehir’in Avanos ilçesindeki tepelerden ve Kızılırmak’ın eski yataklarından sağlanan killerle üretilir. Çıkrıkta şekillendirilen kapların sarıdan kırmızıya değişen renkleri, kilin hematit içeriğiyle ilişkilidir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Avanos Çömleği nedir?
Avanos Çömleği, Nevşehir ili Avanos ilçesinden sağlanan killerle üretilen seramik ürünlerdir. Coğrafi işaret, yalnız toprak tencereleri değil kilden yapılmış her türlü ürünü kapsar. Çıkrıkta şekillendirme ve yerel kilin hematit içeriğinden gelen renkler belirleyicidir.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Yöre çamurlarının mineral karşılaştırması
Sicilde karşılaştırılan çamurlarda belirlenen mineraller:
- Menemen: illit/mika, kaolin, kuvars, feldspat, kalsit, hematit.
- Konya: illit/mika, kaolin, montmorillonit, kuvars, feldspat, hematit.
- Kınık: kaolin, feldspat, kuvars, kalsit, dolomit.
- İznik: illit/mika, kuvars, feldspat, kalsit, dolomit, kaolin, montmorillonit, hematit.
- Avanos: illit/mika, kuvars, feldspat, kalsit, dolomit, hematit.
Göreme ve Ürgüp gibi turistik yörelere yakın olmasının yanı sıra hammadde kaynaklarının ilçede bulunuyor olması Avanos’ta çömlekçiliğin çok gelişmiş olmasının sebeplerindendir.
Avanos Çömleği’ni diğer seramik ürünlerden ayıran en büyük özelliği içeriğinde kullanılan ve Avanos yöresinden sağlanan kildir.
Bu bileşim Avanos Çömleklerinin kendine has rengini vermektedir.
Hematitten gelen renkler
Çamur içindeki hematit minerali, renklerin kırmızı olmasına neden olmaktadır.
Hematit oranına bağlı olarak renkler; açık sarı, açık ve koyu kırmızı arasında değişmektedir.
Sicildeki karşılaştırmalı oksit tablosu
Sicil, beş yöreden alınan çamurların oksit değerlerini aynı tabloda karşılaştırır. Son satır “A, Z,” olarak basılmıştır; açık bir tanım ve birim verilmediği için farklı bir terime veya yüzde ölçümüne dönüştürülmemiştir.
Tablo-1: Sicildeki ölçü ve özellikler
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan sicildeki ölçü ve özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Nasıl üretilir?
Tornada çalışan ustanın yanında küçük bir su kovası bulunur.
Harmanlama, kırma ve eleme
Çömlek yapımı ilk olarak uygun toprakların “işlik” adı verilen atölyelere getirilmesiyle başlar. Atölyeye gelen toprak kabaca aşağıdaki işlemlerden geçerek çömlek haline dönüşür. Yapılacak işe göre farklı toprakların farklı oranlarda karıştırılması işlemine harmanlama denir. Daha sonra bu topraklar kırılır. İri olan taneler çekiç yardımıyla kırılır, inceltilir; granül haline getirilmeye çalışılır. Kırılma işleminden sonra eleme işi yapılır. Eleme işleminden sonra karıştırma işlemine geçilir.
Elle yapılan bu işleme yörede ”çamur çıkartmak” adı verilir. Çamura onda biri kadar su atılarak karıştırma işlemi yapılır. Daha sonra ezme işlemine geçilir, ezme işleminden sonra dinlendirmeye geçilir; dinlendirme yapılmazsa çamurda çatlama olur. Dinlendirme sırasında çamur içindeki su ve mineraller homojen olarak dağılır. Bir günlük dinlendirme süresinin ardından çamur şekillendirilmek üzere hazırdır. Şekillendirme çamurun yoğrulmasıyla başlar. Bu işlem elle yapılır.
Çıkrık ve kalıp seçimi
Çamurun bir gün içinde şekillendirilmesi gerekir. Yoksa çamur sertleşmeye başlar ve şekillendirme güçleşir. Şekillendirme işlemi tornada yapılır. Bölgede “çıkrık” adı verilen tornalar kullanılır. Tornanın üzerine yapılacak işin büyüklüğüne göre kalıplar koyulur. Kalıplar, taban kalıbı, düz kalıp ve ulak kalıp olmak üzere üçe ayrılır.
Kolay ve tek seferde yapılabilecek kaplar için taban ve düz kalıplar, aralıklarla iki seferde yapılabilecek kaplar için, taban kalıp, tabanı olmayan ulak kalıp ve bazen de her üç kalıp birden takılır. İşin kurumaması için zaman zaman usta küçük bir keçe aracılığı ile çamura su verir. Şekillendirme sırasında çamurun merkeze iyi yerleştirilmesi gerekir; aksi takdirde çamur yalpa yapar ve düzgün şekil almaz.
Zırhlama, perdahlama ve pişirme
Ürün kabaca şekil aldıktan sonra ince işçiliğe geçilir. Üretilen ürün çeşidine ve isteğe bağlı olarak zırhlama ve perdahlama işlemine geçilir. Çömlek kurutmaya bırakılmadan önce üzerinin boyanmasına zırhlama denir. Deri sertliğine geldiğinde çömlek perdahlama işlemine geçilir. Mamulün yüzeyinin parlatılmasına perdahlama denilir. Ürünün sertleşmesi ve kullanıma uygun hale gelmesi için son aşama pişirme işlemidir. Pişirme fırınlarda olur.
Gazlı fırın ve de elektrikli fırınlarla birlikte bazı atölyelerde ilkel pişirimlerde yapılmaktadır. Avanos’ta geçmişten günümüze yaygın olarak kullanılan fırınlar odun, talaş ve saman gibi katı yakıtlar kullanılarak ısıtılan fırınlardır. Bu tip fırınlar, ürünlerin koyulduğu yer ile ateşin yandığı yeri ayırabilmek amacıyla iki bölümlü olarak yapılmaktadır. Yöresel olarak ürünlerin koyulduğu yere “koyacak” ateşin yandığı yere “ocak” adı verilir. Ocak bölümü kısmen toprağın altındadır.
Fırın sıcaklığı ve kapasitesi
Pişirim sırasında fırının iç ısısı 750–950 derece değişir. Bu ısının aşılması ürünün deforme olmasına sebep olur. Avanos’ta neredeyse her işliğin kendi fırını vardır. Günümüzde elektrikli ya da gaz fırınların olmasına rağmen, geçmişten kalan geleneksel fırınlarda kullanılmaktadır.
Geleneksel fırınlar yuvarlaktır ve büyüklükleri testi kapasitesiyle anlatılır: küçük fırın 800, orta fırın 1200, büyük fırın 1600 testi alır. Sicilde ayrıca 3 m çapında ve 4 m yüksekliğinde silindirik bir fırın tipi tanımlanır.
Bu tip fırınlar ürünlerin koyulduğu yer ile ateşin yandığı yeri ayırabilmek amacıyla iki bölüm olarak yapılmıştır. Bir fırın, kurutulmuş çiğ mamulün pişirilmesi için istif edilen toprak üstündeki ve kayacak denilen yer ile yere gömülü ateş yanan ocak olmak üzere iki kısımdan ibarettir. Bu iki kısmı birbirinden ocağın kemerli olan tavanı ayırır. Ocaktaki ısının yukarı çıkıp çiğ mamulün pişmesini sağlamak amacı ile bu tavanda delikler vardır.
Isı geçiş delikleri ve fırın kapıları
Isı geçiş deliklerinin sayısı fırın büyüklüğüne göre 30–36’dır. Sicil bu delikleri dikdörtgen olarak tanımlar ve boyutlarını “10–15–20–25 cm” dizisiyle verir. Delikler, dairesel fırının birbirine dik iki çapına göre simetrik yerleştirilir. Fırında ürünün konduğu kayacak kapısı ile ocak kapısı bulunur.
Kayacak kısmının kapısı fırın ateşlenmeden önce taş ve toprakla kapatılır ve etrafına çamur sıvanıp pişirim yapılır.
Yöreyle bağı nedir?
“Çömlek” adı yaygın olarak toprak tencereler için kullanılsa da, coğrafi işaret kapsamında kilden yapılmış her türlü ürünü belirtmektedir. Avanos’ta çömlekçilikte kullanılan topraklar, Kızılırmak’ın eski yataklarından ve çevredeki tepelerden elde edilir. Bu bölgeler arasında eskiden beri kullanılan, Gedik, Burabayır, Cinderesi ve Kızılöz sayılabilir. Gedik’te kırmızı ve gök, Burabayır’da çoğunlukla kırmızı, Cinderesi’nde kırmısı ve gök, Kızılöz’de ise kırmızı renkli topraklar bulunmaktadır.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Bu bulgular Avanos’ta çömlekçiliğin geçmişinin oldukça eskilere dayandığını göstermektedir.
Nevşehir’de Neolitik Çağ’dan itibaren devam eden çanak çömlek yapımı, Avanos bölgesinde yaygınlık göstermektedir.
Yapılan çanak çömlekler bugün olduğu gibi olasılıkla İlk Tunç Çağ’da da Avanos’un dağlarından ve Kızılırmak’ın eski yataklarından elde edilmekteydi.
İlk Tunç çağının sonlarına doğru çömlekçi çarkı bulununca, çömlekler artık çarkta yapılmaya başlanmıştır.
Çark yapımı çanak çömlek örneklerine Hacıbektaş ilçesinde yoğun olarak rastlanmaktadır.
Sicilde anlatılan eski pazarlama geleneğinde kaplar çuvallara konur, eşek sırtında çevre il ve ilçe pazarlarına götürülürdü.
Avanos erkeklerinin oluşturdukları uzun kervanlarla, Adana’ya kadar çanak, çömlek ve halı satmaya gittikleri biliniyor.
Gidilen yerlerde ürünler çoğunlukla takasla satılırdı.
Çömleği alan çömleğin dolusu kadar ürettiği üründen verirmiş.
Taşıma sırasında ürkek olduğu için katır tercih edilmezmiş.
Yolculuk sırasında kırılanlar ise yol kenarına atılırmış.
Gerçekten de zamanla Avanos’u çevredeki diğer merkezlere bağlayan yollar çömlek kırıklarıyla dolmuştur.
Fırınlama için de açık ateş kullanılmıştır.
Avanos’un Topaklı beldesinde ise Topaklı Höyük’te yapılan kazılarda, Tunç Çağı’nda Bizans dönemine kadar sıralanan 24 yapı katında çeşitli seramik parçaları bulunmuştur.
İlk yapılan çömleklerin sargı-dolama yöntemiyle elde biçimlendirildiği bilinmektedir.
Takasla pazarlama, Osmanlı döneminin ardından Cumhuriyet döneminde de bir süre devam etmiştir.
Geçim bu şekilde sağlanırmış. ”Dolusuna bulguruna, pirincine, tuzuna, peynirine” diye çömleklerin pazarlandığını görenler, “Avanızlılar yine geldi” derlermiş.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
293 tescil numaralı Avanos Çömleği menşe adı olarak 25 Aralık 2017 tarihinde tescil edilmiştir. Üretilen ürünün uygun kısmında coğrafi işaret amblemi ile birlikte "Avanos Çömleği" ibaresi bulunacaktır. Coğrafi işaret ibaresi marka ile birlikte kullanılacaktır.
Avanos Çömleği tescilde belirtilen malzemelerle ve üretim yöntemine uygun olarak üretilmesi, işlenmesi, pazarlanması, coğrafi işaretin kullanımı Denetim Komisyonu tarafından denetlenecektir. Denetim Komisyonu Nevşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ve Avanos Esnaf ve Sanatkârlar Odası Başkanlığı koordinasyonunda, Avanos Esnaf ve Sanatkârlar Odası Başkanlığından bir uzman personel, Nevşehir İl Kültür ve Turizm Müdürlüğünden bir uzman personel, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi tarafından görevlendirilecek bir personelden oluşacaktır.
Denetimler yılda bir kere yapılarak raporlanacaktır. Komisyon, şikâyet üzerine veya gerekli görülen hallerde ayrıca denetim yapabilir. Denetim merci, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim merci hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
