Coğrafi işaretli ürün · Bayburt
Bayburt’ta kök bölmeyle çoğaltılan çok yıllık aromatik bitkidir. Taze yaprakları salatalarda, gölgede kurutulan yeşil yaprakları çorba, mantı, yemek ve böreklerde lezzet verici olarak kullanılır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Bayburt Tarhunu nedir?
Bayburt Tarhunu; coğrafi sınırda yetişen ve Latince ismi Artemisia dracunculus L. olan, kazık köklü ve kısa yan köklere sahip çok yıllık çalımsı bir bitkidir. Bayburt Tarhunu; yuvarlak kesitli ve dallara ayrılan yapıdaki gövdesi açık yeşil renklidir.
Ayırt edici özellikleri
Gövde yüksekliği 30–45 cm arasında değişir.
Sabit yağ oranı %5,39–7,022, kuru madde içeriği %34,16–41,62 aralığındadır.
Bayburt Tarhununda uçucu madde fraksiyonlarında veya esansiyel yağlarında p-cymene, ß- ocimene, pichtosin, p-anisaldehyde, 3,4,6-Trinitro-2-methylanisole,1-acetoxyindole, hexadecanoic acid, trans- ß -ionone, α-bergamotene, methyl (Z)-5,11,14,17- eicosatetraenoate bulunmayışı da ürünün ayırt edici özellikleri arasındadır.
Gövde ve yaprak yapısı
Bitkinin tabanına doğru gövde kahverengileşir.
Bitkinin yaprak uçları sivri, dikenimsi ve kenarları hafif dişli yapıdadır.
Yapraklar açık yeşilden koyu yeşil renge doğrudur.
Sadece orta damarı belirgin olan tarhun yaprakları az tüylü yapıya sahiptir.
Bayburt Tarhunu uçucu yağında 42 bileşen bulunur ve bunların büyük bir kısmı tarhun bitkisinin karakteristik aromasına katkı sağlayan bileşenlerdir.
Uçucu yağ ve bileşenler
Uçucu yağ oranı %0,30–1,40 arasındadır; bileşen çeşitliliği de ürünün ayırt edici özelliklerindendir.
Bayburt Tarhunu uçucu bileşiklerinden miktarca fazla olanlar; 1,8-cineole, ß-cis-ocimene, linalool, borneol, terpinene-4-ol, estragole ve camphor; ön plana çıkanlar cymene, trans-carveol, borneol formate, hexyl 2- methylbutanoate, propanal, 2-methyl-3-phenyl, D-carvone, bornyl acetate, carvacrol, trans-ß-farnesene, ß-ionone, α -farnesene, α-bisabolol ve phytol bileşenlerdir.
Bayburt Tarhunu Nasıl İşlenir ve Üretilir?
Ekim işlemi
Bayburt Tarhununun çoğaltılması vejetatif yöntemlerle yapılır. Spesifik olarak Bayburt Tarhunu için en iyi yöntem vejetatif fideleme yöntemidir. Bunun için anaç tarhun kökleri bölünerek elde edilen fideler dikilir ve yeni tarhun bitkileri elde edilir.
Tarhun fideleri yaklaşık 3 yıl içinde, 25–30 cm çapında öbekler oluşturduktan sonra aynı parselden, farklı bir parsele, farklı bir bölgeye veya iki bitki arası 50–60 cm genişliğinde olacak şekilde yan tarafa taşınarak yerleri değiştirilir. Tarhun bitkisi için en uygun dikim sıklığının 50–60 cm x 40–50 cm’dir. Atalık usulde, anaç Bayburt Tarhunu fidesinden kök bölme işlemi ve fideleme nisan ayı sonunda başlar.
Sulama ve Çapalama
Bayburt Tarhunu için ilk hasada kadar sulama yapılmaz. Fidelemenin başladığı nisan ayı sonundan hasada kadar geçen süredeki yağışlar bitki gelişimi için yeterlidir. İlk hasattan sonra yağış durumuna göre haftada bir sulama yapılır. Bayburt Tarhununun ilk hasadına kadar 3 kez çapalama yapılır. Sonrasında her hasat sonunda çapalama işlemi gerçekleştirilir.
Çapalama, toprağın havalandırılmasını ve yabancı bitkilerin uzaklaştırılmasını sağladığından bitki kök sağlığı ve ürün kalitesinin artması açısından oldukça önemlidir.
Gübreleme işlemi
Bayburt Tarhunu fideleri dikilmeden önce iyice yanmış çiftlik gübresi ile toprak hazırlanır. İlkbaharda ise bitki uyanmadan dekara 15 kg olacak şekilde bir kez azot gübresi verilir.
Yabancı Ot ve Hastalık Mücadelesi
Genellikle mekanik mücadele yöntemleri uygulanır. Zararlı ve hastalık mücadelesi, problem tespit edilen fidenin üretim arazisinden uzaklaştırılması şeklinde uygulanır.
Hasat ve Kurutma
Hasat 1–20 Haziran, 1–15 Ağustos ve 15–25 Eylül aralıklarında üç kez yapılır. Bitki orakla, köke en yakın toprak üstü bölümden kesilir. Her hasattan sonra genişleyen kök, kışın korunması ve yeni sürgün vermesi için ince toprakla örtülebilir. Ürün bekletilmeden kurutma alanına taşınır.
Bayburt Tarhunu yeterli havalandırmaya sahip, güneş ışığı almayan kuru bir ortamda kurutulur. Kurutulan bitkinin yaprak kısımları koparılarak ana gövdeden tamamen ayrılır. Elde edilen yapraklar boyutuna uygun eleklerden geçirilip temizlenerek kullanıma hazır hale getirilir. Bayburt tarhun güneş almayan, iyi havalanan, serin ortamlarda kurutulduğunda yaprak rengini kaybetmemekte ve yeşil olarak kurutulur. Bitkinin sahip olduğu güçlü aroma ve uçucu maddelerin ve rengin korunması doğru kurutma yöntemine bağlıdır.
Paketleme özellikleri
Sonrasında kuru bez torbalara veya plastik ambalajlara konularak piyasaya arz edilir.
Muhafaza koşulları
Kurutulan Bayburt Tarhunu pazarlanana kadar serin ve kuru bir yerde depolanmalıdır.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Üretim yeri ve çevresi
Bayburt ilinde aylık yağış oranı 16,0–72,3 mm arasında değişir, yağışlı gün sayısı ortalama 102 olup rakım ve vadiler sisteminin etkisiyle oluşan iklim sayesinde, yeterli soğuklama, güneşlenme ve dengeli yağışlar Bayburt Tarhun üretiminde yüksek verim ve kalite sağlar.
Bayburt ilinin toprak yapısı; hafif alkali (pH 7,7–7,9), tuz miktarı çok az (%0,01), kireç miktarı fazla (%17,31), organik madde içeriği (%0,99) ve fosfor miktarı çok az (1,33 kg/da), potasyum miktarı yüksek (43,8 kg/da) ve drenajı iyi özellik gösterir. Bu durum Bayburt Tarhununun kar altında -35 °C sıcaklıkta canlılığını kaybetmeden kalmasına neden olur ve coğrafi sınır ile uyum sağlar.
Yüksek potasyum ve kireç miktarı sayesinde toprakta oluşan optimum pH, Bayburt Tarhunun kuru madde ve yağ verimini artırır.
Karadeniz Bölgesi ile Doğu Anadolu Bölgesi arasında geçit kuşağı oluşturan ve Çoruh Nehri kenarında, denizden 1550 m yükseklikte kurulmuş olan Bayburt ilinin coğrafi yapısını; sahanın batı yarısını oluşturan Bayburt ovası, akarsuların oluşturduğu vadiler (Masat, Çımağıl, Ortakol, Pulur vadileri vb.) ve coğrafi sınırın etrafını çevreleyen ve doğu yarısında yer tutan dağlık alanlar oluşturur.
Yaz günleri genellikle mayıs-eylül ayları arasında kendini gösterir.
Nasıl sunulur ve kullanılır?
Tıbbi aromatik özellikli bu bitkinin yeşil yaprakları salatalarda, kurutulmuş yaprakları çorba, mantı, yemek ve böreklerde lezzet verici olarak kullanılır ve demlenerek çay olarak da tüketilir.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1722 tescil numaralı Bayburt Tarhunu menşe adı olarak 15 Nisan 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Bayburt Tarhunu ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Bayburt Tarhunu ibareli logo ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Tescil ettiren kurum kimliği: Bayburt Üniversitesi.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler, Bayburt Üniversitesinin koordinatörlüğünde, Bayburt Üniversitesi Gıda Mühendisliği Bölümü ve Organik Tarım İşletmeciliği Bölümlerinden birer öğretim üyesi, Bayburt İl Tarım ve Orman Müdürlüğü ve Bayburt Ziraat Odasından ve Bayburt Tarhunu üreticilerinden bir kişinin katılımıyla en az 3 kişilik denetim merci ile gerçekleştirilir. Denetimler düzenli olarak yılda en az 1 kez ve ihtiyaç duyulduğunda veya şikâyet halinde her zaman yapılır.
Denetimlerde; üretim metodunda Bayburt Tarhunu atalık fide kullanımı ile fideleme yöntemi, dikim sıklığı, sulama, çapalama, gübreleme, hasat süreci ve kurutma işlemlerinin uygunluğu ve pazarlama sürecinde Bayburt Tarhunu ibareli logo ile menşe adı amblemi kullanımının uygunluğu kontrol edilir.
Ayrıca gerekli görülmesi halinde kuru madde içeriği, sabit yağ oranı, uçucu bileşiklerin ve esansiyel yağların ortalama değer aralıklarına ilişkin ilgili testler ve yabancı ot ile hastalık mücadelesinde tarım ilacı kullanılıp kullanılmadığının tespiti için gerektiğinde pestisit analizleri yapılır. Gerekli görüldüğünde coğrafi işarete konu ürünün tüm süreçleriyle özellikle denetim süreçleri ile ilgili olarak çiftçilere eğitimler verilir.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
