Coğrafi işaretli ürün · Muğla
Muğla’nın Marmaris ilçesinde çam ağaçlarındaki basra böceğinin salgılarından elde edilir. Koyu rengi, yoğun kıvamı ve geç kristalleşmesiyle ayrılır; süzme, petekli ve karakovan biçimleriyle sunulur.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Marmaris Çam Balı nedir?
Marmaris Çam Balını diğer çam ballarından ayıran en önemli özellikleri; renginin diğer çam ballarından daha koyu ve kıvamının daha kıvamlı olması, ayrıca asgari 500 mg/kg düzeyindeki prolin miktarının diğer çam ballarına göre yüksek olmasıdır.
Ayrıca çiçek ballarına göre rengi daha koyu, duyusal özellikleri ise farklı olan Marmaris Çam Balının glikoz ve fruktoz içeriği çiçek ballarına göre daha düşüktür, bu nedenle daha az tatlıdır ve boğazda yakıcı his bırakmaz.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Arı ve koloni özellikleri
Yağmacılık eğilimleri fazla değildir.
Diğer ürün özellikleri
1840 yılı Marmaris’te balın kayıt altına alındığı ilk tarih olup, bu tarihten çok önceki tarihlerde de bu bölgede çam balı üretilmiştir.
Yüz ölçümü 87.100 ha olan Marmaris’te bu alanın 82.557 ha’lık kısmının ormanlık alanlardan oluşması da böceğin yayılımını dolayısıyla bal üretimini artırmıştır.
Arıcının petek uygulamadığı, tamamını arının yaptığı petek; süzme satışa izin verilmez.
Görünüm ve duyusal özellikler
Reçine ve çam tadı ihtiva eder.
Marmaris Çam Balının en yüksek orandaki aroma bileşenleri ortalama %34 ile nonanal ve ortalama %19 ile nonanol’dır.
Marmaris Çam Ballarında en çok rastlanan aroma bileşenleri ve duyusal karşılıkları Tablo-1’de verilmiştir.
Tadı: Bölgede yetişen kızılçam ve sarıçam ağaçlarının aromasından kaynaklanan bir tada sahiptir.
Kokusu: Bölgede yetişen kızılçam ve sarıçam ağaçlarının kokusuna sahiptir.
Kıvamı: Akışkanlığı yavaş, yoğun kıvamlıdır.
Kızılçam ve sarıçam kokusu vardır. Aroma bileşenlerinin duyusal karşılıkları sicilde ayrı bir tabloda verilir.
Reçine ve çam tadı taşır; sicilde çiçek ballarına göre daha az tatlı olduğu belirtilir. Keskin tat veya boğazda yakıcı his bırakmaz.
Yoğun kıvamlıdır ve yavaş akar.
Arı ırkları
Yön belirleme bakımından üstün performans gösterirler.
Az miktarda bal tüketir bu nedenle kıt koşullarda dahi bal biriktirebilir ve fazla propolis taşırlar.
Marmaris Çam Balı, Apismellifera arı ırkı tarafından üretilir.
Kuluçka sezonu dışında yavru yetiştirme aktiviteleri çok düşüktür ancak döl verimi ve yavru yetiştirme aktiviteleri üstün bir ırktır.
Bu ırkın özelliği; genellikle esmer renkte, sakin, kışlama yeteneği iyi, çalışkan ve dayanıklı arılar olmasıdır.
Bitki örtüsü ve polen profili
Salgı balı kategorisinde olan Marmaris Çam Balı, kızılçam (Pinus brutia) ve sarıçam (Pinus sylvestris) üzerinde yaşayan çam pamuklu koşnili böceğinin (Marchalina Hellenica) vücudunda sindiremediği şekerli sıvıyı (basura) belirli zamanlarda çam ağaçları üzerine bırakması ve arının basurayı çam ağacı üzerinden alarak kendinden kattığı enzimlerle işlemesi sonucu elde edilir.
Marmaris Çam Balında rastlanan dominant polenler ise Ericaceae familyası taksonlarına aittir.
Çam ağaçları üzerinde yaşayan çam pamuklu koşnilinin bıraktığı şekerli sıvıdan elde edilen salgı balıdır.
Kızılçam ve sarıçam kaynakları ile Marchalina hellenica böceğinin rolü sicilde ayrı tanımlanır.
Genellikle koyudur; mevsim ve bitki örtüsüne bağlı olarak kızılımsı ya da koyu kahverengi tonlarına değişir.
Salgı balıdır. Ericaceae familyası polenlerinin dominant olarak bulunabilmesi bu ürünü fundagillerden elde edilen bir çiçek balı olarak yeniden adlandırmak için kullanılmaz.
Fiziksel ve kimyasal özellikler
Marmaris Çam Balının glikoz ve fruktoz içeriği düşük olduğundan daha az tatlıdır ve boğazda yakıcı bir his bırakmaz, keskin bir tadı yoktur.
Çiçek ballarına göre rengi daha koyu, duyusal özellikleri ise farklı olan Marmaris Çam Balının glikoz ve fruktoz içeriği çiçek ballarına göre daha düşüktür, bu nedenle daha az tatlıdır ve boğazda yakıcı his bırakmaz.
Elektrik iletkenliği açısından bir balın çam balı olarak kabul edilebilmesi için elektrik iletkenliği değerinin bal ile ilgili mevzuat gereği en az 0,8 mS/cm olması gerekirken Marmaris Çam Balı için bu değer asgari 1,09 mS/cm olup, bu özelliğiyle Türkiye’deki diğer çam ballarından farklılaşır.
Marmaris Çam Balı, çiçek ballarından daha fazla miktarda enzim, aminoasit ve mineral madde içerir.
Tablo-1: Marmaris Çam Balının bazı aroma bileşenleri ve duyusal özellikleri
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan marmaris çam balının bazı aroma bileşenleri ve duyusal özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tablo-2: Sicildeki ölçü ve özellikler
Sicil belgesinin 3. sayfasında yer alan sicildeki ölçü ve özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Özellik | Aralık | Ortalama |
|---|---|---|
| L | 35,06-72,36 | 57,32 |
| a | 13,12-28,23 | 21,13 |
| b | 58,96-86,88 | 78,58 |
Tablo-3: Marmaris Çam Balının Bazı Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri
Sicil belgesinin 4. sayfasında yer alan marmaris çam balının bazı fiziksel ve kimyasal özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Kristalleşme özellikleri
Sicil, kıvamı bozulmadan veya kristalleşmeden uzun süre saklanabildiğini belirtir; süre ve sıcaklık ayrıca verilmez.
Nasıl üretilir?
Arıcılık yöntemleri ve hasat sonrası işlemler
Sırları alınmış yavrusuz peteklerden santrifüjle elde edilen biçimidir.
Kışlatma ve mevsimlik bakım
Marmaris ilçesinde arıcılık faaliyetleri yaz ve kış aylarına göre sabit ve gezgin olmak suretiyle iki şekilde yapılır. Marmaris’te kasım-ocak ayları ılık geçtiğinden arıcılar arılı kovanlarını Marmaris İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden aldıkları konaklama izinleri ile konaklatırlar. Kış şartlarında kolonilerin kışa hazırlanması için güz dönemi beslemesi büyük önem arz eder.
Kolonilerin hazırlanması
Bal hasadından sonra, kovanda azalan balın yarattığı stresi gidermek ve ana arının yumurta atmasını teşvik etmek amacıyla, koyu şurupla (2 birim şeker 1 birim su) azar azar besleme yapılmalıdır. Bu beslemeye her gün bir defa olmak üzere on beş gün boyunca devam edilmelidir. Buradaki amaç, koloniyi genç arılarla kışa sokmaktır.
Havaların soğumaya başlamasıyla kovandaki polen stokunun azaldığı güz döneminde polen ve polen ikame yemler (arı keki) ile katı besleme yapılmalıdır. Katı beslemeye, kovanların kışlama yerine alınacağı zamana kadar devam edilebilir. Güz dönemi beslemesinde amaçlanan, yaşlanmış ve yıpranmış işçi arılarının ölümü ile azalan kovan nüfusunun ilkbahar dönemine güçlü bir şekilde girmesini sağlar. Hava sıcaklığı 140C’nin altına düştüğü zaman, asıl kışlama başlamış demektir.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: Uygulama koşulları
Arıların kışlama döneminde oluşturduğu kış salkımının bozulmaması için ani ısı değişiklikleri yaşanmamalı, ortamda kış salkımını bozacak yoğun ses, yoğun ışık veya aşırı nem olmamalıdır. Bu şartların sağlandığı kapalı kışlaklarda kovanlar, yerden bir metre yükseklikte olmalıdır. Marmaris’te kış aylarında yoğun şekilde yağmur yağar. Yağmur suyunun kovan giriş deliğinden kovan içerisine girmemesi için kovanlar % 4 lük bir eğim ile yerleştirilmelidir.
Nektar toplama ve balın olgunlaşması
Kovan içerisinde nem ve küfün engellenebilmesi için kovan deliklerinin açılarak kovan içerisindeki hava sirkülasyonunun sağlanması büyük önem arz eder. Marmaris’te bahar, şubat ayının 15’inden itibaren başlar ve mart, nisan aylarına bazen de iklimsel olarak mayıs ayının 15’ine kadar sürer. Arıcılar bu aylarda açan çiçeklerden, Marmaris sınırları içerisinde arılarını faydalandırırlar. Arılar, bahar aylarında çiçeklerden aldıkları polenleri nesillerini devam ettirmek için gerekli olan yavru üretiminde kullanırlar.
Çiçeklenme dönemi
Marmaris’te bahar çiçeklenmesinin sonunda geç bahar gelen çevre illere göç ederek oradaki çiçek açan bitkilerden faydalanır ve temmuz ayının ortalarına kadar bu bölgelerde kalabilirler. Bu aylarda mevcut arı popülasyonu arttığından arılı kovan bölme işlemlerine giderek arılı kovan sayılarını arttırırlar. Arılar, temmuz ayının ortalarından itibaren Marmaris sınırları içerisinde bulunan ve basra böceğinin yerleşik olduğu çam ağaçlarından gerekli olan salgıyı alarak bal üretimine çevirirler.
Hasat ve sağım işlemleri
Marmaris’te arıcıların konaklama yapabileceği yerler 2013 yılında sayısallaştırılmış ve internet üzerinden arı konaklama.org sistemi üzerine entegre edilmiştir. Arıların konaklayacağı yerler Arıcılık Yönetmeliği esaslarına uygun bir şekilde düzenlenmiştir. Ayrıca arı konaklama yerlerinde arıcıların sorumlulukları her sene köylerde yapılan toplantılarda arıcılara anlatılır. Arıcılar, arı konaklama noktalarının güvenliği ve temizliğinden sorumludurlar. Arılıklarında mutlaka arıların su ihtiyaçlarını giderecekleri suluklar bulundurmak zorundadırlar.
Çam pamuklu koşnilinin (basra böceği) yumurtalarının çatlayıp çam ağaçlarındaki popülâsyonunun artması, temmuz ayının ikinci yarısında başlar, ağustos ayının ikinci yarısında maksimum seviyeye ulaşır. Bu dönemde arıcılar, çam balı üretebilmek için arılarını Marmaris ilçesine getirirler. Uygun mevsimsel şartlar oluşursa ekim ayının sonuna kadar 3 hasat yapılabilmektedir. Hasat, balın olgunlaşma göstergesi olan, petekteki balın tamamı veya en az 2/3 ü sırlanmış peteklerden yapılır. Bal hasadı akşamüstü yapılmalıdır.
Balın sağımı
Kovanlardan alınan petekler süzme makinesinde süzülerek krom tanklara doldurulur ve hijyenik bir ortamda dinlenmeye bırakılır. Balın dinlendirilmesi durultma amacı ile yapılır. Polen taneciklerinin dibe çöktürülüp hava kabarcıklarının giderilmesidir. Varroa; arılarda kanat ve bacaklarda deformasyon, kısa bacaklılık gibi vücut anormallikleri ve yetişkin arılarda verim düşüklüğüne neden olan, hatta kovanın tamamen sönmesine bile sebep olabilecek tehlikeli bir hastalıktır. Varroa ile mücadele iki dönem yapılır.
Kışlatma ve mevsimlik bakım: İşlem ayrıntıları
İlk dönem arıların kıştan çıkıp yavru atmaya başlamadan önce mart – nisan aylarıdır. İkinci dönem ise bal hasadının yapılıp yavru oranın en düşük olduğu ekim ayıdır. Varroa mücadelesinde kullanılan preparatlar ruhsatlı ve kalıntı bırakmayacak şekilde olmalıdır. Varroa mücadelesinde uygulanan teknikler iki senede bir değiştirilmelidir. Marmaris Çam Balı üç çeşitte üretilebilir. Süzme çam balı: Sırları alınan yavrusuz peteklerden santrifüj yoluyla elde edilen baldır.
Analiz ve ambalajlama
Hasat edilen petekler, petek sağım ile süzme bal haline getirilerek ambalajlara doldurulur. Petekli ballarda, peteğin en az %80’i sırlanmış olmalıdır. Karakovan petek balı (dalak): Arıcının hiç bir petek uygulaması yapmadığı peteğin tamamen arı tarafından yapılmasıyla elde edilir. Karakovan çam balı, süzme bal olarak piyasaya arz edilemez.
Nasıl muhafaza edilir?
Marmaris Çam Balının kıvamı bozulmadan veya kristalleşmeden uzun süre saklanabilmesi, diğer bir ayırt edici özelliğidir. Petekli çam balı: Kuluçka amaçlı kullanılmamış olan saf balmumundan hazırlanmış temel peteklerin veya arılar tarafından yapılmış peteklerin gözlerinde depolanmış ve tamamı veya büyük bölümü sırlanmış olarak satışa sunulan baldır.
Marmaris Çam Balı paketleme/dolum noktasından tüketiciye ulaştırılana kadar tüm aşamalarda temiz ve kuru yerlerde kokulardan ari biçimde, doğrudan güneş ışığından korunurak, muhafaza edilir. Marmaris Çam Balı ışıktan korunaklı ambalajlarda saklanmalı ve satılmalıdır. Marmaris Çam Balının tekniğine uygun ve hijyenik şekilde üretilmesi, muhafazası, depolanması, taşınması ve pazarlanması aşamaları Türk Gıda Kodeksi yatay mevzuatına uygun olarak gerçekleştirilir.
Üretildiği yöreyle bağı nedir?
Yörenin bitki örtüsü ve üretim alanı
Tanzimat döneminde toprak ürünlerinden gelir vergisi almak için bölgelerin mal-mülk, hayvan, arazi ve yaşayan bütün insanların şahsi malvarlıklarını kaydetmek için hazırlanmış resmi belgeler olan Osmanlı Dönemine ait Temettüat Defterleri, Marmaris’te çam balının yüzlerce yıldır üretildiğini gösterir. Bu defterlerde; Marmaris halkının 1840–1845 yılları arasında önemli ölçüde arıcılık yaptığı, bölge halkının hemen hemen hepsinin kovan sahibi olduğu görülmektedir.
Yörenin iklimi
Marmaris Çam Balının ayırt edici özellikleri, Marmaris ilçesinin coğrafi yapısı ve iklim özelliklerinden kaynaklanır.
- Akdeniz ikliminin hâkim olduğu Marmaris’te yaz aylarının oldukça sıcak ve kurak, kış aylarının ise nispeten ılık ve bol yağışlı geçmesi,
- dağların orografik konumu itibari ile Marmaris’in yıllık yağış miktarının 1200 mm üzerinde bol yağış alan bir bölge olması, mayıs – eylül arası dönemde pek yağış görülmemesi ve bu dönemin oldukça kurak geçmesi,
- kış aylarında ise denizin ılıman etkisinden ötürü çok nadiren don görülmesi Marchalina Hellenica böceği için ideal yaşam ortamını oluşturur.
Rengi: Genel itibarla koyu renkte olmakla birlikte; mevsimin kurak veya yağışlı olmasının doğal bitki örtüsü üzerindeki etkilerine bağlı olarak, kızılımsı ya da koyu kahverengi tonuna değişir.
Hangi biçimlerde sunulur?
Süzme, petekli ve karakovan petek balı (dalak) seçenekleri vardır. Karakovan çam balı süzme olarak sunulamaz; ürün ışıktan korunaklı ambalajlarda saklanır ve satılır.
Kuluçkada kullanılmamış petekler kullanılır; satışa sunulan peteğin en az %80’i sırlanmış olur.
Yöredeki geçmişi
Marchalina Hellenica, Marmaris’e yüzyıllar boyunca uyum sağlamıştır.
Tescil ve denetim
Ürün işaretinin kullanım koşulları
Logo giderlerini üretici karşılar.
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
469 tescil numaralı Marmaris Çam Balı menşe adı olarak 6 Kasım 2019 tarihinde tescil edilmiştir. Marmaris Çam Balı ibareli aşağıdaki logo ile birlikte menşe adı amblemi ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılmalıdır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Marmaris Çam Balı ibareli logo ile birlikte menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek bir şekilde bulundurulmalıdır.
Marmaris Çam Balı ibareli logonun kullanımı zorunlu olup, tescil ettiren tarafından dijital ortamda Marmaris Çam Balı üreticilerine verilecektir.
Kovanlar ve koloni bakımı: Uygulama koşulları
Marmaris Çam Balının denetimi Marmaris Ticaret Odası koordinatörlüğünde; Marmaris Ticaret Odası, Marmaris İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, Marmaris Belediyesi ve Marmaris İlçe Sağlık Müdürlüğünden ürün hakkında bilgi sahibi bir personel olmak üzere en az 3 kişilik denetim mercii tarafından gerçekleştirilir. Marmaris Çam Balını üretmek isteyen arıcılar Marmaris Ticaret Odasına müracaat ederek, “Marmaris Çam Balı Üreticisi” olarak kayıt yaptırırlar.
Kayıt yapıldıktan sonra Marmaris Ticaret Odası, Marmaris İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünden konusunun uzmanı personel talep ederek üreticinin arılık yeri kontrol edilir. Yerinde kontrollerde kovan sayısı, konaklama noktasının uygunluğu ve flora yapısı kayıt altına alınır. Floranın durumu dikkate alınarak bölgede konaklayacak koloni kapasitesi ve konaklama noktaları belirlenir. Bölgede konaklamak isteyen arıcıların resmi kovan kayıtları, Marmaris Ticaret Odasının “Marmaris Çam Balı” üreticisi olup olmadıkları incelenir.
Hasat ve olgunlaşma: Uygulama koşulları
Kapasiteye uygun yerleşim planlaması yapılarak konaklayacak arıcıların kayıtları Marmaris Ticaret Odası tarafından tutulur. Marmaris Ticaret Odasına “Marmaris Çam Balı” üreticisi olarak arıcılık kayıt sistemine kaydı bulunmayan arıcıların konaklamasına müsaade edilmez. Bu kayıtlar ürünün izlenebilirliğinin sağlanması adına Marmaris Ticaret Odası tarafından düzenli şekilde tutulur. Marmaris Çam Balı üreticisi, bal hasadına başlamadan önce Marmaris Ticaret Odasına bal hasadı yapacağını bildirir.
Bildirim üzerine denetim mercii, hasat zamanı arılığa giderek yerinde ürünün uygunluğunu denetler. Gerekli görülmesi halinde analiz için numune alabilir. Analizlerin yapılacağı laboratuvar, yürürlükteki kanun, yönetmelik ve genelgeler göz önünde bulundurularak denetim mercii tarafından belirlenir. Ancak coğrafi sınırda yapılacak olan ilk hasat bu kapsamda bulunmayacaktır.
Çünkü yayladan gelen arıcılar peteklerinde çiçek balı ile bölgeye gelir ve yapılan ilk hasatta çiçek balı ile çam balı karışık olarak bulunur. Bu nedenle denetimler ikinci ve üçüncü hasatta yapılır.
Denetim düzeni
Denetim mercii, ürünün ambalajlama, muhafaza koşulları, uygun kovan tipi, renk, tat, koku özelliklerini ayrıca Marmaris Çam Balı ibareli logo ve menşe adı amblem kullanımını kontrol ederek ilgili denetim tutanaklarını düzenleyip tescil ettiren Marmaris Ticaret Odasına teslim eder. Ürüne ilişkin paketleme/dolum giderleri ve bal mevzuatı dahilinde istenebilecek analizlere ilişkin masraflar üreticiler tarafından karşılanır. Denetim mercii yılda en az bir kez denetleme yapar.
Ayrıca ihtiyaç olması halinde, şikâyet veya şüphe üzerine her zaman toplanarak denetim yapabilir. 6769 Sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu uyarınca her yıl Marmaris Ticaret Odası tarafından raporlanan denetim dokümanları Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderilir. Tescil ettiren, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasındaki hukuki süreçleri yürütür.
