Coğrafi işaretli ürün · Türkiye
Karabük’ün Eskipazar ilçesinde çıkarılan, kalsit ağırlıklı kimyasal tortul kayaçtır. Parlak sarı rengi, kalın tabakalı ve gözenekli yapısıyla tanınır; ocaklarda elmaslı telle blok olarak kesilir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Eskipazar Sarı Traverten Taşı nedir?
Eskipazar Sarı Traverten Taşı, karasal ortamda kalsiyum karbonatın (CaCO₃) çökelmesiyle oluşan kimyasal tortul kayaçtır. Ana bileşeni kalsittir; Karabük ilinin Eskipazar ilçesindeki ocaklardan çıkarılır.
Ayırt edici özellikleri
Karkın formasyonu ve kalın tabakalar
Kireçtaşlarından farklı olarak karasal ortamda oluşan kimyasal tortul kayaç grubundadır.
Eskipazar Sarı Traverten Taşı Pliyo-Kuvaterner yaşlı Karkın formasyonuna ait bir kaya grubudur.
Aynı formasyon Bahçepınar formasyonu olarak da adlandırılır.
Eskipazar ilçesinde Karkın formasyonu çok sınırlı alanlarda yayılım gösterir ve diğer traverten birimlerinden farklı olarak daha kalın tabakalı ve gözenekli bir yapı sergiler.
Kalın tabakalı oluşları blok verimini arttırmakta ve yapıtaşı olarak işletilmelerine olanak sağlar.
Formasyonun kalınlığı yaklaşık 35 m’dir.
Demirli laminalar ve gözeneklilik
Eskipazar Sarı Traverten Taşına sarımsı rengini veren demirin bulunduğu laminalarda yer yer saçılımlar gözlenir.
Bu saçılımlar demir bakterilerinin izleri sonucu meydana gelir.
Kimyasal bileşimde az miktarda Fe₂O₃, SiO₂, MgO ve Al₂O₃ de bulunur.
Kuru ve doygun birim hacim ağırlık, kütlece su emme ve görünür gözeneklilik değerleri kaynak tablosunda alt ve üst sınırlarıyla gösterilir.
Fiziksel özellikler tablosunun devamı
Sicilin 2. sayfasında başlayan tablonun 3. sayfadaki devamı. İlk satır başlık değil ölçüm satırıdır; kaynak değerleri aynen korunmuştur.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Fiziksel özellik | En düşük | En yüksek |
|---|---|---|
| Kütlece su emme oranı, M_w (%) | 1,13 | 3,56 |
| Görünür gözeneklilik, n (%) | 2,83 | 8,47 |
Kalsit ve kimyasal bileşim
Kireçtaşlarında olduğu gibi ana kimyasal bileşen kalsiyum karbonattır (CaCO₃).
Bunun yanı sıra Eskipazar Sarı Traverten Taşının ana bileşimini kalsit minerali oluşturur.
Sicil, kalsit mineralinin hacimsel olarak %95 oranında CaCO₃ bileşiminde olduğunu; %5’lik bölümünde magnezyum (Mg) da bulunduğunu belirtir.
Eskipazar Sarı Traverten Taşının kimyasal bileşimlerinin önemli bir bölümünü CaO (en az %50) oluşturur.
Petrografik analizlerde belirlenen demir içerikli organizmalar, taşın bileşimindeki demir kaynaklarından biridir.
Kimyasal bileşimindeki SiO₂, dayanımı artırıcı yönde rol oynar.
Parlak sarı renk
Eskipazar Sarı Traverten Taşında sarı renk hâkim olmak üzere, yer yer açık sütlü kahveye, kirli beyaza dönen lamina renkleri de görmek mümkündür.
Ancak, Eskipazar Sarı Traverten Taşındaki parlak sarı renk onun en belirleyici özelliğidir.
Tablo-1: Eskipazar Traverten Taşının Fiziksel Özellikleri
Sicil belgesinin 2. sayfasında yer alan eskipazar traverten taşının fiziksel özellikleri, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Fiziksel Özellikler | En düşük | En yüksek |
|---|---|---|
| Kuru birim hacim ağırlık, (kN/m3) | 22,0 | 24,5 |
| Doygun birim hacim ağırlık, (kN/m3) | 22,6 | 24,8 |
Eskipazar Sarı Traverten Taşı Nasıl Çıkarılır ve İşlenir?
Hazırlama işlemleri
Eskipazar sarı traverteni fiziksel ve mekanik özellikleri itibariyle kolay işlenebilir bir kaya grubundadır. Eskipazar çevresindeki taş ocaklarında sarı travertenler açık ocak işletmeciliği şeklinde işletilir. Eskipazar Sarı Traverten Taşı madenciliği açık ocak işletmeciliği yapılarak işletilmesi ekonomik olarak uygun olması ve yüksek blok verme kapasitesine sahip kaya kütlelerinin, üzerini kapatan örtü tabakasının kazılarak açılması ve sonrasında kaya bloklarının üretilmesi şeklinde gerçekleştirilir.
Blok kesimi
Eskipazar Sarı Traverten Taşı, açık ocak işletmeciliği ile çıkarılması sırasında ocak aynasından blok üretimi için elmaslı tel kesme yöntemi uygulanır. Elmaslı tel ile blok olarak Eskipazar Sarı Traverten Taşı üretimi için bloğun şev yarmasından koparılması amacıyla en fazla kullanılan yöntemlerden birisidir.
Elmaslı tel ile blok Eskipazar Sarı Traverten Taşı üretimi için, üzerinde elmaslı boncuklar dizili olan ve üretimi yapılacak kaya yüzeyi etrafında bir halka oluşturan elmas telin bir döndürme aracı yardımıyla döndürülmesi ve uygulanan sürtünme kuvveti sonucunda bloğun kesilmesi esasına dayanır. Elmas tel kesme yönteminde bloğun kesilmesi amacıyla kullanılan makina, raylar üzerinde hareket eden bir güç ünitesi ve buna bağlı farklı açılarda konumlandırılabilen bir volandan oluşur.
Birbirine bağlı üç deliğin açılması
Elmas tel kesme yöntemi, kaya kütlesi üzerinde elmas telin geçirileceği deliklerin açılması ve kesme işleminin yapılması şeklinde iki aşamadan oluşur. Delme işlemi, birbirine dik ve birbiriyle bağlantılı olacak şekilde üç delik açılması şeklinde gerçekleştirilir. Deliklerden düşey olanı ocağın basamak yüksekliğine eşit olacak şekilde açılır.
Yatay ve ilerleme yönüne dik olan delik ilerleme dilimi uzunluğunda, yatay ve ilerleme yönüne paralel olan delik ise üretimi planlanan blok boyutundadır. Diğer bir ifade ile delik uzunlukları üretimi yapılacak bloğun boyutunu belirler. Elmas tel ile kesim işleminde önce alt yüzey kesimi, sonra yan yüzeylerin kesimi yapılır.
Telin gerdirilmesi ve yüzeylerin kesilmesi
Öncelikle yatay olan iki delikten elmas tel geçirilir, elmas tel burgu ile sarılır ve kesme makinasının volanından geçirilerek iki ucu presle sıkıştırılarak veya vidayla bağlanır. Bloğun kesim işlemi, deliklere su verilmesi, elmas tel kesme makinasının volanının döndürülmesi ve makinanın geri çekilmesiyle elmas telin gerdirilmesi şeklinde yapılır. Elmas tel kesici ray sonuna geldiğinde durdurularak öne alınır ve elmas tel kısaltılarak aynı işlem tekrarlanır.
Alt yüzey kesildikten sonra telin ve makine volanının konumları değiştirilir; yan yüzeyler kesilerek blok kaya kütlesinden çıkarılır. Süreksizlik aralığının yüksek, sıklığının düşük olması yüksek blok verme kapasitesi sağlar. Sicil bu yapıyı taşın sektörde tercih edilmesiyle ilişkilendirir.
Üretim yeri ve coğrafi bağ
Eskipazar Sarı Traverten Taşının oluşumuna neden olan açılma çatlaklarının izlerine coğrafi sınır içerisinde rastlanır.
Travertenler fay zonlarına yakın yerlerde çökelim gösteren bir kimyasal sedimenter kayaç türüdür.
Dolayısıyla faylanmanın yoğun olduğu arazilerde traverten oluşumuna rastlamak mümkündür.
Eskipazar ilçesinin Kuzey Anadolu Fay Zonuna yakın bir bölgede yer alması, traverten oluşumu açısından kaynak olabilecek uygun jeolojik birimlerin bulunması, coğrafi sınırı traverten çökelimi için uygun bir alan haline getirmiştir.
Coğrafi sınırda normal ve verev atımlı faylanmanın bir sonucu olarak, açılan havzada yeryüzüne ulaşan sıcak mineralli sular topoğrafyaya uygun olarak çökelmiştir.
Tescil ve Denetim Bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
1707 tescil numaralı Eskipazar Sarı Traverten Taşı menşe adı olarak 4 Mart 2025 tarihinde tescil edilmiştir. Eskipazar Sarı Traverten Taşı ibareli sicil belgesinde gösterilen logo ve menşe adı amblemi, ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün kendisi veya ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Eskipazar Sarı Traverten Taşı ibareli logo ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur. Tescil ettiren kurum kimliği: Karabük Ticaret ve Sanayi Odası.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Karabük Ticaret ve Sanayi Odası koordinatörlüğünde; Eskipazar Belediyesinden, Eskipazar Kaymakamlığından ve Karabük Ticaret ve Sanayi Odasından konuda uzman birer kişinin katılımıyla 3 kişiden oluşan denetim mercii tarafından yapılır. Denetimler düzenli olarak yılda bir defa, ayrıca gerekli görülmesi ve şikâyet halinde ise her zaman gerçekleştirilir.
Denetim mercii tarafından; Eskipazar Sarı Traverten Taşının Eskipazar ilçesindeki taş ocaklarından temin edilip edilmediği, üretim metoduna uygunluk ile Eskipazar Sarı Traverten Taşı ibaresinin, logosunun ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu denetlenir. Ayrıca gerekli olması durumunda ürünün fiziksel ve kimyasal özelliklerinin uygunluğu denetlenebilir. Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir.
Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
