Coğrafi işaretli ürün · Erzincan
Erzincan’ın Kemah ilçesinde kaya tuzu tabakalarından geçen kaynak suyu havuzlarda yoğunlaştırılır. Güneş ve rüzgârla oluşan kristaller toplanıp dinlendirilir; tuz öğütülmeden paketlenir ve yörede özellikle peynir yapımında tercih edilir.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Kemah Doğal Kaynak Tuzu nedir?
Kübik sisteme göre kristal bir yapısı olmakla birlikte amorf (kararlı bir kristal yapısı olmayan) yapıdadır.*
* Sicil belgesindeki açıklamaya göre bome derecesi yüzde ile, sertlik 2,5 mg/l olarak verilir; amorf ve kübik yapı ifadeleri birlikte kullanılır. Yoğunluk ölçeği, kristal yapı ve sertlik birimi teyit edilmeden dönüştürülmedi. Belgedeki bu eksiklik veya uyuşmazlığın tescil ettiren ya da TÜRKPATENT tarafından açıklığa kavuşturulması gerekmektedir.
Kemah Doğal Kaynak Tuzu, Munzur Dağlarındaki kaya tuzu yataklarından geçen yer altı sularının dağın doğal yapısında bulunan tuz tabakasını eritip tuzlu su şeklinde yeryüzüne çıktıktan sonra tuz havuzlarında doğal enerji kaynaklarıyla (güneş ısısı ve rüzgâr) buharlaştırma yöntemi sonucu elde edilen amorfik kristalize tuzdur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Sicildeki bileşim ve fiziksel özellik kayıtları
Kemah Tuzunun tuzluluk oranı (bome derecesi), debisine bağlı olarak % 14 ila % 24 arasında değişir.
Kolayca ufalanabilir ve ağızda kolayca eriyebilir yapıdadır.
Dil yakıcı tattadır.
Parlak görünümdedir.
Yaklaşık olarak %40 sodyum ve %60 klordan oluşur.
Nem oranı %1,6–2,3’tür.
Sertliği 2,5 mg/l’dir.
Özgül ağırlığı 2,1–2,35 gr/cm³ arasındadır.
Kemah formasyonu ve tuz yatakları
Kuzeyde Karadağ ile güneyde kalker formasyonundan oluşan Munzur Dağları arasındaki saha, Kemah formasyonudur.
Kemah tuzlaları, bu formasyon içerisinde geniş yayılış alanına sahip jipsli araziler üzerinde kurulmuşlardır.
Jipsli seriler içerisindeki kaya tuzu yatakları, tuzlu suyun oluşmasında en önemli etkendir.
Bulaşan kayıtları ve tuzlaların bulunduğu alan
Katkı maddesi içermeyen Kemah Tuzunun bulaşan miktarlarına aşağıda yer verilmektedir.
Kemah Tuzunun Bulaşan Miktarı Kemah Doğal Kaynak Tuzunun elde edildiği Kemah tuzlaları, Doğu Anadolu Bölgesinin yüksek dağ sıraları arasında yer alan bir vadi içerisinde bulunur.
Peynir yapımında kullanım
Kemah Tuzu özellikle peynir yapımında tercih edilir.
Seyahatname ve tarihsel kullanım
Seyyah Evliya Çelebi’nin Seyahatname adlı eserinde Kemah ilçesinde üretilen tuza yer verilmiş, Osmanlı saray mutfağında kullanıldığı belirtilmiştir.
Doku, renk ve tat özellikleri
Kokusuzdur.
Tablo-1: Fiziksel ve kimyasal özellikler
Sicil belgesinin sayfa 2 üzerinde yer alan fiziksel ve kimyasal özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu görüntüle · 5 kayıt
Sicil belgesinin sayfa 2 üzerinde yer alan fiziksel ve kimyasal özellikler, özgün satır ve sütun sırası korunarak aşağıda gösterilmiştir.
Tabloyu küçük ekranda yatay kaydırarak inceleyebilirsiniz.
| Bulaşan | Miktar |
|---|---|
| Arsenik | 0,005 – 0,01 mg/kg |
| Bakır | 0,01 – 0,02 mg/kg |
| Kurşun | 0,1 – 0,19 mg/kg |
| Kadmiyum | 0,003 – 0,01 mg/kg |
| Cıva | 0,001 – 0,005 mg/kg |
Sicil belgesinde üretim nasıl anlatılır?
Aşağıdaki bilgiler sicil belgesindeki kayıtları aktarır. Bome ve yüzde gösterimi, kristal yapı ve sertlik birimi ile depodaki nem kaydının temeli açıklığa kavuşmamıştır. Yıldızlı notlarda bu farklar gösterilir. Bu kayıtlar doğrulanmış ölçüm, ürün uygunluğu veya uygulanacak depolama sınırı olarak değerlendirilmemelidir.
Konsantrasyon havuzları
İlk konsantrasyon havuzunda %28 tuzluluk derecesine ulaştıktan sonra ikinci konsantrasyon havuzuna aktarılır. Bu havuzda yaklaşık %2 oranında tuzluluk derecesinin artırılması ile diğer konsantrasyon havuzuna aktarılır ve bu işlem, en son konsantrasyon havuzunda tuzlu suyun kristalize olması için %36’lık doygunluk derecesine gelmesi ile son bulur.
Her konsantrasyon havuzunda tuzlu su çözeltisinde bulunabilecek ağır metallerin fazlalıkları, her bir konsantrasyon havuzunda kademeli şekilde çökeltilerek ayrıştırılır.
Üretim havuzlarında kristalleşme
Ayrıştırılan tuzlu su, suyu tutacak yapıda doğal kilden ve sıkıştırmakta kullanılan doğal taşlardan imal edilmiş üretim havuzlarına (kristalizasyon havuzlarına) aktarılır. Üretim havuzlarında güneş enerjisinden ve kurutucu sıcak hava rüzgârlarından faydalanılarak suyun tuzluluk derecesi %36’ya, yani doygunluk derecesine ulaştıktan sonra, çözeltinin buharlaşmasıyla kristalleşme işlemi başlar. Kristalleşme evresinde tuz tanecikleri, kübik yapı olarak suyun yüzeyinde oluşur.
Tuzun toplanması ve kurutulması
Kübik yapıdaki tuz, buharlaşma evresi devam ettiği süresince büyür, ağırlığı artar ve suyun yüzeyine tutunamayacak ağırlık ve boyuta geldiğinde havuzun tabanına çöker. Bu işlem, havuz içerisindeki suyun en az yarısı buharlaşana kadar tekrar eder. Tabana çöken tuz taneleri, havuzun kenarlarına alınır. Havuzdan toplanan tuzlar, suyunun süzülüp nem oranının yaklaşık %2’ye düşmesi ve kuruması amacı ile dinlendirilir.
Kuruyan tuzlar, 1 mm³ ilâ 18 mm³ büyüklüğe sahiptir.
Nasıl muhafaza edilir?
Sicildeki muhafaza kaydı: Kemah Doğal Kaynak Tuzu, yeryüzüne ulaşan tuzlu su çözeltisine hiçbir kimyasal ve katkı maddesi katılmadan, depolama ve derecelendirme (konsantrasyon) havuzlarına aktarılarak dinlendirilir. Kemah Doğal Kaynak Tuzu, herhangi bir öğütme işlemine tabi tutulmadan 5 kg, 10 kg ve 20 kg ağırlıklarda paketlenir ve nem oranı en az %5 olan depolarda muhafaza edilir.*
* Sicil belgesindeki açıklamaya göre depolar için nem oranı en az %5 yazılıdır. Buradaki kaydın tescil ettirenin yahut TÜRKPATENT’in açıklamasıyla netleştirilmesi gerekmektedir.
Yöresiyle bağı nedir?
Bu nedenle Kemah ilçesinde üretimin en yoğun yapıldığı kurak devrelerde yağışların düşük oluşu, sıcaklık değerlerinin çevresine göre nispeten yüksek olması, kuzeyden ve güneyden sahayı kuşatan dağların nemli hava kütlelerinin ilerleyişini durdurması gibi özellikler, tuz oluşumunda büyük önemi olan buharlaşmanın yüksek olmasını sağlar.
Tuzlu kaynak suyunun kristalize havuzlarına gönderilmesinden sonra ise düşük yağış, yüksek sıcaklık ve yüksek buharlaşma, tuz oluşumu için önemlidir.
Tescil ve denetim bilgileri
Tescil kapsamı ve işaret kullanımı
880 tescil numaralı Kemah Doğal Kaynak Tuzu menşe adı olarak 3 Eylül 2021 tarihinde tescil edilmiştir. Kemah Doğal Kaynak Tuzu ibaresi ve menşe adı amblemi, ürünün ambalajı üzerinde yer alır. Ürünün ambalajı üzerinde kullanılamadığında, Kemah Doğal Kaynak Tuzu ibaresi ve menşe adı amblemi, işletmede kolayca görülecek şekilde bulundurulur.
Sicildeki denetim düzeni
Denetimler; Kemah İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğünün koordinatörlüğünde ve Kemah İlçe Tarım ve Orman Müdürlüğü, Binali Yıldırım Üniversitesi Kemah Meslek Yüksek Okulu Müdürlüğü, Kemah Belediyesi ile Kemah Orman İşletme Şefliğinden ürün konusunda uzman birer kişiden oluşan 4 kişilik denetim mercii tarafından gerçekleştirilir.
Denetimler, tuz üretiminin yoğun olarak gerçekleştiği (mayıs-ekim) dönemde yılda bir kez, ayrıca ihtiyaç duyulduğunda ve şikâyet halinde ise her zaman yapılır.
Denetime esas kriterlere aşağıda yer verilmektedir. Kaynak suyun konsantrasyonunun % 14 ilâ % 24 bomemetre olması. Üretim metodunun uygunluğu. Ürünün fiziksel özelliklerinin (kübik kristal yapı, koku, renk ve parlaklık) uygunluğu. Paketleme ve depolama koşullarının uygunluğu. Bulaşan miktarının uygunluğu. Kemah Doğal Kaynak Tuzu ibaresi ve menşe adı ambleminin kullanımının uygunluğu.
Denetim mercii, kamu kuruluşlarından veya özel kuruluşlardan veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Tescil ettiren, hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
