Coğrafi işaretli ürün · Van
Van’da gümüş yüzeye açılan ince kanalların siyah savatla doldurulduğu el sanatıdır. En az 900 ayar gümüşteki beyaz-siyah karşıtlığı, çelik uçlu kalem işçiliği ve yöre motifleriyle tanınır.
Ürün Künyesi
Sicil belgesini görüntüle ↗Van Savatlı Gümüş İşlemesi nedir?
Van Savatlı Gümüş İşlemesi, kurşun, gümüş, bakır ve kükürtten oluşan siyah savat karışımının gümüş üzerine sürülmesi veya açılmış kanallara doldurulmasıyla yapılan el sanatıdır. Beyaz gümüş üzerinde siyah çizgilerle motif oluşturulur.
Ayırt edici özellikleri nelerdir?
Gümüş ayarı ve siyah-beyaz karşıtlığı
Düşük ayarda ise gümüş hem çabuk karardığından hem de içerisindeki fazla bakırdan dolayı kızardığından savatı örtmekte ve göstermemektedir.
Savat çalışmaları yüksek ayar gümüş üzerine yapıldıkları zaman daha değerli olurlar çünkü gümüşün haslığından dolayı koruduğu beyazlık ile siyah savat çizgileri daha gösterişli biçimde ortaya çıkmaktadır.
Savatlı gümüş işlemesinde kullanılan gümüş 900 ayardan aşağı olmamalıdır.
Kullanılacak gümüş için ideal değer 950 ayardır.
Savat karışımı ve çelik kalem
Savat dört ölçü bakır, dört ölçü kurşun, bir ölçü gümüş ve yeterince kükürtün karıştırılmasından elde edilir.
Savat ustası yapacağı ürüne, ürün üzerinde ulaşmak istediği tonlara göre karışımda çok hassas ayarlamalar yapabilmektedir.
Savatlı gümüş işlemesinin diğer bir önemli ayırt edici özelliği ise gümüş üzerine savat işlenecek motif veya desenin, çelik uçlu kılcal kalemlerle işlenmiş olmasıdır.
Haldi motifi
Sicilde Tanrı Haldi motifi, Urartuların önemli savaş tanrısı olarak anlatılır. Haldi’nin ilk devlet oluşurken güçlü boyun tanrısı olduğu düşüncesi aktarılır; kralların savaştan önce ona yakardığı, zafer yazıtlarında adını önce andığı ve binaların çoğunu ona adadığı belirtilir.
Lale ve ters lale rivayetleri
Lale ve ters lale, sicilin motif açıklamasında hüzün simgesidir. Belge, ters lalenin on dokuzuncu yüzyıl sonuna kadar Anadolu’ya ait endemik bitki olduğunu aktarır. Hristiyan rivayetinde Hz. İsa’nın çarmıha gerilişini gören Hz. Meryem’in gözyaşlarının düştüğü yerde yetiştiği anlatılır.
Müslüman inanışına bağlanan anlatıda Hz. Hasan ve Hüseyin’in Kerbela’da öldürülmesi, diğer anlatıda Ferhat ile Şirin’in kavuşamaması ters lalenin eğik boynu ve kırmızı rengiyle ilişkilendirilir. Bu rivayetlerle Anadolu’nun acılarını simgeleyen motif Van savatında yaygın kullanılır.
Van kedisi figürü
Van kedisi figürünün sicildeki açıklaması cana yakınlık, beyaz ipeksi kürk, aslan yürüyüşü, tilkiyi andıran uzun kabarık kuyruk, farklı göz renkleri ve suya düşkünlük üzerinde durur. Belge, Van kedisini melezleşmeden saflığını koruyan nadir canlılar arasında tanıtır.
Motif açıklamasında Anadolu’ya geliş zamanının ve yolunun bilinmediği, yılın en az altı ayı karlı Van koşullarına uyum sağladığı aktarılır. Özellikle ılık ve sığ suda yüzmesi ve yöreyle özdeşleşmesi, savat motiflerinde sık kullanılmasının gerekçesi olarak verilir.
İnci kefali figürü
İnci kefali figürünün sicildeki açıklaması Van ve Erçek göllerindeki balığı ve çevrede yaklaşık 15 bin kişinin geçimiyle bağını anlatır. Gövdesi uzun ve yuvarlağımsı, pulları küçük ve parlak, gözleri iri, ağzı orta büyüklükte ve öne çıkıktır.
Aynı açıklamada bıyığı olmadığı, karın ve anal yüzgeç arasında pulsuz karina bulunduğu, gri noktalı pulları nedeniyle genel görünümünün parlak olmadığı ve gümüşi yeşilimsi renkte olduğu belirtilir. Sicil, Van ve Erçek göllerinde yaşayan tek tür olarak da niteler; bunlar motifin kaynak açıklamasındaki ifadelerdir.
Motif anlatımında göç nisanda başlar; balıklar akarsulara tırmanır, yumurtalarını sert zemin ve taşlara yapıştırır ve haziran sonunda Van Gölü’ne döner. Bu göçün doğal bir görsel şölen oluşturduğu aktarılır.
Akıntıya karşı ilerleyişi, inci kefalini yerel sembole dönüştürür; bu nedenle takı ve hediyelik eşyalarda kullanılır. Sicilin motif görsellerinde Haldi, lale, ters lale, Van kedisi, inci kefali ve başka süsleme örnekleri yer alır.
Nasıl üretilir?
Araçlar ve ana işlemler
Üretim dört ana işi kapsar: savatı hazırlama, gümüş yüzeyi hazırlayıp savatı işleme, tesviye ve cila. Araçlar eritme potası ve ocağı, farklı kalınlıkta çelik uçlu kalemler, pense, kargaburnu, kıl testere, çiftler, haddeler, çekiç, örs, eğe, masa, freze uçları, mengene, cila motoru, tel fırça ve malafadır.
Gümüş yüzeyde motif ve kanal hazırlama
Savat yapılmadan önce bu işin uygulanacağı gümüş tokaların, gümüş kemerlerin, gümüş hançer kabzalarının, tütün tabakalarının, gümüş sigara ağızlıklarının ve takıların yüzeylerine savat ustası kalemkârlar tarafından çeşitli şekiller işlenir. Bu şekiller Van Kalesi, Akdamar Kilisesi gibi tarihi yapılar olabileceği gibi çok çeşitli hayvan ve bitki figürleri de olma bilmektedir. Motif öncelikle gümüş yüzey üzerine kalemle taslak olarak çizilir.
Gümüş ustası çizilen taslağın üstüne çelik uçlu kılcal kalemlerle büyük bir titizlikle ince kanallar açarak motifi ya da deseni tamamlar.
Savatın hazırlanması ve sürme yöntemi
Sicildeki karışım 500 g bakır, 500 g kurşun, 125 g gümüş ve 1 kg kükürttür; dört ölçü bakır, dört ölçü kurşun, bir ölçü gümüş ve yeterince kükürt olarak da anlatılır. Kaynak, bakır ile gümüşün yaklaşık 750 °C’de eritilip kurşun ve ardından kükürt eklenmesini “kükürt yedirme” diye adlandırır.
İyice karışıp siyah bir renk alan bu karışım bir madeni kaba boşaltılarak soğumaya terk edilir. İyice soğuyan karışım bulunduğu kaptan çıkartılarak önce örs üzerinde parçalara ayrılır, ardından parçalar havanda dövülerek tülbentten geçebilecek incelikte toz haline getirilir. Savat yapılacağı zaman un haline getirilen toza tinkal (boraks) karıştırılarak çamur elde edilir. Bu çamur savat yapılacak yere sürülür, buna “sürme savat” denir.
Ekme, soğutma ve tesviye
Oyuk yerlere toz haline getirilen savat maddesi ekilir ise buna da “ekme savat” denir. Ekme veya sürme savat doldurulan gümüş ateşe tutulur, savat çamuru oyuğa iyice yayılır ve bütün oyuklar savat ile kaplanır. Ateşten indirilip soğumaya bırakılır ve eğe ile tesviyelenip cilalanarak hazır hale getirilir. Savat malzemesinin bitmiş ürüne uygulanmasında son yıllarda ekme ve sürme tekniklerine ek olarak “çekme” olarak adlandırılan üçüncü bir teknik geliştirilmiştir.
Çekme tekniği
Çekme tekniğinde kaynakta “80, 60 mikron veya daha ince” olarak yazılan çubuk kalıp hazırlanır. Dökülen savat çubuğu fersiz ateşte hafif ısıtılarak oyuklara gerektiği kadar sürülür. Bu yöntemde ayrıca tesviye ve cila gerekmediği belirtilir; kaynak ölçüsü başka bir birime çevrilmemiştir.
Nerelerde ve hangi amaçlarla kullanılır?
En çok yapılan ürünler arasında tütün tabakaları, kamçı sapları, kemerler, tepelikler, barutluklar, tepsiler, muska ve hamaylılar sayılabilir.
Savat işlemesi, sigara ağızlıklarında, tütün tabakalarında, at eyerlerinde, tespihlerde ve takılarda kullanılmıştır.
Sicilin görsel kataloğunda farklı kullanım örnekleri gösterilir.
Görsel örneklerin adları kırbaç sapı, sigara tablası, sigara ağızlıkları, muskalıklar, tabaklar, takılar ile vazo ve kutudur.
Yöreyle bağı nedir?
Coğrafi sınır Van ilidir. Ürün, yerel kalemkârlık ve savat ustalığıyla, yöreye özgü tarihî yapı, hayvan ve bitki motiflerini bir araya getirir.
Geçmişi ve üretim geleneği nasıldır?
Takip eden yüzyıllarda madenciliğin gelişmesi sonucu gümüş malzeme üzerine açılan kılcal damarların savatlamayla süslenmesi gerçekleşmiştir. Savat kullanılarak yapılmış Osmanlı tuğra ve armaları, cami resimleri, İstanbul manzaraları gibi değişik kompozisyonlarla süslenen 19. yüzyıl Van yapımı gümüş sigara kutuları bunun güzel örnekleridir.
Sicil savat adını Arapçada kara anlamındaki esvad ve sevad sözcükleriyle ilişkilendirir; sevadın zamanla savata dönüştüğünü aktarır.
Kaynaklarda, savat tekniğinin Anadolu’ya Hazar bölgesindeki Türkler tarafından getirildiği belirtilmektedir.
Sicil, savatçılığın Osmanlı döneminde yaklaşık 150 yıl altın çağını yaşadığını aktarır.
Tarihi kaynaklarda Osmanlı döneminde 900 ayar gümüşe tuğra vurma yetkisinin İstanbul dışında Van ve Diyarbakır vilayetlerindeki savat ustalarına verildiği ifade edilmektedir.
Sicile göre Birinci Dünya Savaşı öncesinde Van’da 120 dükkânda yaklaşık 400 savat ustası ve kalfası bulunuyordu.
Öyle ki savatlı Türk tabakaları tüm Avrupa’da özellikle Paris kuyumcularında kendine yer edinmiştir.
Sicil, uluslararası pazarda talep görmek için Halep’te üretilen kimi savatlı gümüş ürünlere de Van damgası basıldığını belirtir. Bu anlatım, Van adının ününe örnek olarak verilmiştir.
Sicil, İl Özel İdaresi ve Van Ticaret Borsası projelerinde yetişen ustaların belgenin anlattığı dönemde dört atölyede üretime devam ettiğini kaydeder.
Savat dolgu; İslam maden sanatında geniş şekilde kullanılmıştır; özellikle Türkistan, İran, Kafkasya ve Doğu Anadolu’ya ait gümüş eserlerin üzerinde savat tekniğine sık rastlanmaktadır.
Aynı sicil anlatımı, MÖ 1350–900 tarih aralığını Urartu ve Hurri dönemlerindeki savat sıvama tekniğiyle ilişkilendirir.
Osmanlılarda savat tekniği silahlar başta olmak üzere pek çok eşyanın süslenmesinde kullanılmıştır.
Sicilin tarih anlatımında, Cilalı Taş Devri’ne ait pişmiş toprak küp ve tabaklarda savatlanmış figürler bulunduğu belirtilir.
Tescil ve denetim nasıl yürütülür?
Coğrafi işaretin adı, marka ile birlikte ürün üzerinde kullanılabilir.
242 tescil numaralı Van Savatlı Gümüş İşlemesi menşe adı olarak 23 Kasım 2017 tarihinde tescil edilmiştir. Tescil ettiren kurum kimliği: Van Ticaret ve Sanayi Odası.
Denetim Van Ticaret ve Sanayi Odası koordinasyonunda yürütülür. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Meslek Yüksek Okulu El Sanatları Bölümü, İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü ile Halk Eğitim Müdürlüğünden üç temsilci katılır. Yılda bir kez, gerektiğinde veya şikâyette her zaman üretim, pazarlama ve satış denetlenir.
Denetim mercii yöntemi belirler ve gerektiğinde uzman kuruluş desteği alır. Ustaların bilgi ve becerisi ustalık belgesi veya sertifikalarla kontrol edilir.
Müşteriye yeterli ürün bilgisi verilmesi, üretim metoduna uygunluk, malzemenin kalite ve ayarı, araçların kalitesi ve kalibrasyonu da denetlenir. Van Ticaret ve Sanayi Odası raporları her yıl Türk Patent ve Marka Kurumuna gönderir.
Denetim mercii, kamu veya özel kuruluşlarından veya bunlarda görevli uzman gerçek veya tüzel kişilerden denetimin gerçekleştirilmesi sırasında faydalanabilir veya hizmet satın alabilir. Denetim mercii hakların korunmasında hukuki süreçleri yürütür.
